Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


1. Luther. 500 jaar Reformatie Inleiding op de tentoonstelling

Dovnload 70.88 Kb.

1. Luther. 500 jaar Reformatie Inleiding op de tentoonstelling



Datum05.12.2018
Grootte70.88 Kb.

Dovnload 70.88 Kb.

1. Luther. 500 jaar Reformatie

Inleiding op de tentoonstelling

N.B. Dit document is alleen bedoeld voor persoonlijk gebruik, niet om verder te verspreiden in welke vorm ook.



1. Inleiding
2. Muyckens, detail: Luther slaat de stellingen aan
De tentoonstelling die u vandaag gaat zien, is gemaakt naar aanleiding van de herdenking van 500 jaar Reformatie.

Het aanslaan van de stellingen door Luther, op 31 oktober 1517, is het –symbolische- begin van een beweging die wij de Reformatie noemen.


Luther doet een ontdekking, en als geen ander weet hij hoe hij zijn boodschap moet overbrengen naar een breed publiek:
3. Luther met de thema’s van de tentoonstelling:


  • Kracht van het woord, bijbels en pamfletten

  • Kracht van het beeld

  • Kracht van de muziek

  • Kracht van de spot

  • Kracht van het merk Luther .

Deze tentoonstelling laat dus Kracht van Luther zien, in woord, beeld, muziek, en spot en het ‘merk’ Luther.

Is Luther een held? Of is hij juist een scheurmaker?

Hoe je ook tegen hem aankijkt: met Luther kwam een beweging op gang die tot op de dag van vandaag haar stempel drukt op de samenleving.


2. Luther en de aflaat

Om het optreden van Luther te begrijpen, moeten we echter eerst terug in de tijd. Dan doen we op de tentoonstelling ook. Daar is een korte introductiefilm te zien- we raden u aan die film te bekijken.


4. Luther als augustijner monnik

De vrije vertaling van het onderschrift luidt: Luther zelf geeft uitdrukking aan de eeuwige gezindheid van zijn geest, Lucas [Cranach] daarentegen tekent de sterfelijke gelaatstrekken.
Signatuur: gekroond slangetje die een ring met robijn in de bek houdt.
Luther werd geboren op 10 november 1483 in het oosten van Duitsland, in het plaatsje Eisleben. Hij groeide op in de mijnstad Mansfeld. Zijn vader had in de kopermijnbouw een goed bestaan gevonden en wilde voor zijn zoon een rechtenstudie. Dat liep anders.
In 1505 werd Luther (volgens de verhalen) bij het plaatsje Stotternheim door een onweer overvallen, waarna hij besloot monnik te worden, en wel Augustijnermonnik. Hij deed intrede in Erfurt, 1506.
Hij maakt carriere in het klooster, en wordt hoogleraar in de bijbelse theologie aan de pas opgerichte universiteit in Wittenberg in 1512. Maar Luther worstelt met een vraag: ‘hoe krijg ik een genadige God?’
5. Hermann tom Ring, Laatste oordeel
Als Christus terug komt - en we zien dat hier op een schilderij van Herman Tom Ring- hoe zal het mij dan vergaan? Kom ik in de hemel (zoals de mensen rechts van Christus, dus links voor ons) door het doen van goede werken?

We zien hier bijvoorbeeld dat mensen hier goede werken doen door het bezoeken van zieken?


Of- loopt het slecht met mij af en kom ik in de hel, zoals te zien is links van Christus, dus rechts voor ons. Daar staan allerlei duivels gereed om mensen de hel in te trekken.
Luther doet al wat in zijn vermogen is om de genade, de redding door Christus, te bereiken: ascese, meditatie, frequente gebeden, werken van barmhartigheid etc. Toch komt hij voor zijn gevoel niets dichter bij God.
6. Luther als doctor Luther
Luther ( we zien hem hier als gepromoveerd theoloog) begint nu in te zien dat al deze mystieke oefeningen in feite pogingen zijn tot zelfverlossing. Maar zo komt hij tot zijn ontdekking: wij hoeven ons niet op te werken naar God toe, maar God is in Jezus Christus reeds naar ons toegekomen om ons te verlossen.
Dat inzicht breekt bij Luther door bij het lezen van Romeinen 1: 17 ‘de rechtvaardige zal door het geloof leven’.
Dat ervaart Luther, zo zal hij later zeggen, als een enorme bevrijding. Het heil van de mens hangt niet van zijn goede werken af, maar alleen door Gods genade wordt de mens gered. Die heeft immers zijn zoon naar de wereld gezonden?
De katholieke kerk- er is in die tijd in de westerse wereld, één christelijke kerk- wil die genade ook geven. Dat doet zij eigenlijk al eeuwenlang volgens oude gebruiken.

Maar er is een misstand ontstaan: de aflaathandel.


7 aflaat- oudste brief
We zien hier de oudste aflaat brief uit Utrecht, 1265, verleend door paus Clemens IV. Wanneer je de Domkerk bezocht op de dag van de kerkwijding (22 juli) of de feestdag van Sint Maarten, kreeg je honderd dagen vermindering in het vagevuur. De opbrengst van deze aflaat is bestemd voor de bouw van de Domkerk.
Wat is een aflaat? Wanneer je je zonden biecht in de kerk bij de priester, toon je berouw. De pastor kan namens God je zonden vergeven. Je zonden zijn dan wel vergeven, maar je krijgt nog wel straf. Je kunt die straf boeten in deze wereld of in het vagevuur.
Het vagevuur? Dat was een plek voor de zielen die naar de hemel zullen gaan, maar die eerst nog worden gestraft.

Je bracht dus als het ware na je dood een tijdje door in het vagevuur. En die tijd, die kon je verminderen door een aflaat te kopen.



8. troost- Gregoriusmis

Zieltje in vagevuur
En hier zien we zo’n zieltje –een naakt mensje- in het vagevuur, voorgesteld als een hellemond.

Boven het portret van de stichter hangt een aflaattafeltje, daarop is te zien welke aflaat je in deze kerk kunt krijgen.



9. Gregoriusmis met pijl
In Luthers tijd is echter de handel in aflaat enorm toegenomen. Er is heel veel geld mee gemoeid. En veel munt geld verdwijnt uit Duitsland, om de bouw van de Pieterskerk in Rome te ondersteunen. Daar zijn de vorsten ook niet blij mee.
10. Luther slaat stellingen aan (detail schilderij)
We keren terug naar Wittenberg waar Luther tot het inzicht komt dat genade niet te koop is. Daarover wil hij debatteren.
Op de vooravond van Allerheiligen, 31 oktober 1517, opent hij de discussie met 95 stellingen tegen de aflaat.Waarom nu juist op de de vooravond van allerheiligen? Dan zijn er juist veel mensen in de stad om de reliekenverzameling van de keurvorst te bekijken en zo aflaten te verdienen!
11. Luther en de stellingen
Luther slaat de stellingen aan? Aanslaan? Nee, het gebruik van de hamer is een heroische 19de –eeuwse versie (zoals op dit schilderij op de Wartburg) en detail uit de film Luther). Hij zal ze hebben geplakt, of hebben laten plakken door de pedel.

3. De kracht van het woord: pamfletten
12 Von Ablass /De captivitate
Maar Luther doet meer. Hij wil geen discussie alleen met geleerden in het latijn. Hij wil dat zijn boodschap ook bij het gewone volk terecht komt. En daarbij maakt hij gebruik van het nieuwe medium van die tijd: de boekdrukkunst.
In dit werk -Eyn Sermon von dem Ablass- (een preek over de aflaat en genade) vat Luther zijn mening over de aflaat samen in gewoon, begrijpelijk Duits.
De vormgeving hiervan, dat is duidelijk, laat nog veel te wensen over. Maar ook daarvoor heeft Luther oog. Hij haalt goede drukkers naar Wittenberg en die zorgen ervoor dat zijn preken en andere geschriften er veel mooier en aantrekkelijker gaan uitzien. Het werk ernaast is hier een voorbeeld van.
De boekdrukkunst is hèt middel om zijn woorden te verspreiden. Is Luther in 1517 nog een onbekende monnik, binnen vijf jaar is hij de meest gedrukte en meest gelezen auteur van Duitsland.
Al in 1518 duiken dan ook de eerste gedrukte pamfletten van Luther op in de Nederlanden.
Twee jaar later veroordeelt de paus de leer van Luther als ketterij en uiteindelijk wordt Luther door de paus in de ban gedaan.
13. Luther op de Rijksdag te Worms
In 1521 moet Luther zicht tegenover de keizer, karel V, verantwoorden op de rijksdag van Worms. We zien hier de jonge monnik Luther, op de bekende schoolplaat van Isings, voor de jonge keizer staan.

Keizer Karel V doet Luther na deze rijksdag in de ban en dat betekent dat luthe rnu vogelvrij is.


Luther wordt echter in Duitsland beschermd door de locale vorst, Frederik de Wijze. Maar in de Nederlanden is de situatie totaal anders. In de Nederlanden is Karel V de landsheer en heeft deze direct gezag over dit gebied.
En dat betekent dat op het bezit of verspreiden van lutherse boeken in de Nederlanden zware straffen staan. Lutherse boeken worden in het openbaar verbrand, in Antwerpen, Gent maar ook in Utrecht.
14 de martelaren en troostbrief
In 1523 sterven de eerste martelaren van de Reformatie [ Hendrik Voes en Jan van Essen] in Brussel op de brandstapel. Let op hoe zij [ op dit verslag van de gebeurtenissen] als een soort heiligen –compleet met aureool- worden afgebeeld. Luther is hierover eg onder de indruk er schrijft een troostbrief aan de christenen in Nederland (rechts te zien). En hij schrijft zijn eerste lied, ein neues Lied wir heven an.

4. De kracht van het woord: Bijbels
Luther schrijft voor het gewone volk maar vindt ook belangrijk dat mensen zelf de Bijbel kunnen lezen. Daarom gaat hij de bijbel vertalen.
15 Erasmus Novum testamentum Universiteitsbibliotheek, Groningen
Hij maakt hierbij gebruik van het werk van Erasmus. Die had een uitgave verzorgd de originele Griekse grondtekst van de Bijbel. Luther blijft die uitgaven van Erasmus gebruiken. Op de tentoonstelling is dit heel bijzondere exemplaar te zien, een uitgave uit Luthers bezit, dat honderden eigenhandige aantekeningen van de reformator bevat. Hier zien we een vingerwijzend handje dat Luther tekende bij een passage die hem wel aanstond.
Luthers gebruik van het handje met de wijzende vinger (maniculum) bij 1 Cor. 7:39 tegen de strenge kerkwetten over scheiden: Erasmus pleitte voor preventie, bv door middel van het stimuleren van ouderlijke toestemming. Ziehier http://abo.annotatedbooksonline.com/#binding-52-1046 Luther tekent hier een grote vinger en schrijft in de marge erbij "parentum autoritas". Dit is dan dus een voorbeeld waar Luther het eens was met Erasmus. (niet altijd te zien op de tentoonstelling aangezien er verschillende bladzijden uit de Bijbel worden getoond).
Drukkers in de Lage Landen brengen al snel van Luthers vertaling een Nederlandse vertaling op de markt. Deze wordt direct door de overheid verboden.
16 vertaling Lübeck met Titelblad Wet en genade en Vertaling Nederlands Van Liesvelt Wet en genade
Ook de versiering van de titelpagina s wordt overgenomen. We zien hier links, een Lutherbijbel uit 1533 en rechts die van drukker Van Liesvelt.
Op dit titelblad een voorstelling van het thema Wet en genade
Die publiceert in 1526 in Antwerpen de eerste volledige Bijbel in het Nederlands, grotendeels gebaseerd op Luthers vertalingen. Ondanks waarschuwingen gaat hij door met het drukken van lutherse teksten. Hij wordt in 1545 op de brandstapel gezet.

Het verspreiden van Luthers werk is levensgevaarlijk in de Lage Landen.



5. Het merk Luther
17. van onbekende monnik naar bekende reformator [pamflet, prenten, schilderij]
Luther gaat het opnemen tegen de katholieke kerk en in het bijzonder het hoofd daarvan, de paus. Een monnik die het aandurft de strijd aan te gaan tegen de paus. Iedereen wil weten hoe hij er uit ziet.
En zo verandert Luthert van een onbekende monnik (het pamflet) naar een bekende monnik, geportretteerd door kunstenaar Lucas Cranach, vriend van Luther. Hij wordt neergezet als een geleerde (doctor Luther) en uiteindelijk

Rechts: Als een geleerde kerkvader. Gekleed in een zwart gewaad, met een wit hemd, en een rood vest.


18. Luther en Katharina von Bora
Luther zal uiteindelijk het celibaat afschaffen (daarover kan hij niets vinden in de bijbel en daarom schaft hij het af) en zelf ook, in 1525, in het huwelijk treden met Katharina von Bora, een weggelopen non. Ook zij worden door Cranach geportretteerd, dit is een latere navolging.
Luther is de meest afgebeelde persoon in de zestiende eeuw.


6. De kracht van muziek
19. Spangenberg, Luther musicerend
In de loop van de eeuwen krijgt Luther steeds meer een heldenstatus, met name in de eeuw van de ‘grote mannen’, de negentiende eeuw. Aan de andere kant beeldt men Luther ook graag af als een gezellige huisvader die luit speelt terwijl zijn kinderen zingen, zoals hier op dit schilderij van Gustav Spangenberg uit 1866.
Het zal duidelijk zijn dat dit een prachtig, geromantiseerd beeld is. Maar wat wel klopt is, dat Luther op hoog niveau luit speelde. Luther is heel muzikaal en heeft hoge waardering voor de muziek. Dat is voor hem ‘een gave en geschenk van God’.
Volgens Luther moet je de woorden van de Bijbel niet alleen lezen, maar ook horen. Dat kan door muziek: de noten brengen de tekst tot leven. En zoals iedereen de Bijbel moet lezen, moet ook iedereen zingen, in de kerk of thuis.
Luther schrijft ook liederen. Is het niet bijzonder dat het eerste lied dat van Luther bekend is, juist gaat over die eerste Nederlandse martelaren die we zojuist zagen. ‘Eyn neuse Lied wir heben an’, zingt Luther. Op de afdeling muziek horen we dat evenals Luthers bekende lied ‘Een vaste burcht’ te horen, een vrije bewerking van een psalm.
7. Genade! Luthers boodschap in beeld
20. Overspelige vrouw Cranach
We hebben gezien dat Luther het gedrukte woord gebruikte om zijn boodschap over te brengen, maar ook de muziek. Luther maakt ook heel veel gebruik van het beeld om zijn overtuiging te illustreren. Ook dat is een krachtig medium.
Maar hoe doe je dat? Hoe leg je uit wat genade is? Hoe vat je de hele bijbelse boodschap samen?
Luther en Lucas Cranach introduceren een aantal bijbelverhalen in de kunst, die eerder nauwelijks werden verbeeld. Deze verhalen leggen uit dat de hemel niet verdiend wordt met goede werken. De redding en de hemel zijn een geschenk van Christus: dat is genade.
Als voorbeeld laten we hier een schilderij zien van Cranach, Jezus en de overspelige vrouw, afkomstig uit Praag. Is het verhaal bekend?
[Deze bekende uitspraak van Jezus is op dit schil­derij in beeld gebracht. In dit verhaal uit het evangelie van Johannes (8:2-12) komt Jezus ’s mor­gens vroeg de tempel binnen waar schriftgeleerden en Farizeeën een op overspel betrapte vrouw voor hem brengen. Altijd op zoek naar een mogelijkheid om Jezus op de proef te stellen, stellen zij hem de vraag of zij haar nu, volgens de Wet van Mozes, moeten stenigen. Maar Jezus bukt zich en schrijft met zijn vinger in de aarde. En als zij blijven aandringen, spreekt hij die bekende woorden uit en schrijft verder. De een na de andere schriftgeleerde heeft geen weerwoord en loopt weg, beginnend bij de oudste. Jezus blijft alleen met de vrouw achter en vraagt haar of iemand haar heeft veroordeeld. Op haar ontken­nende ant­woord zendt Jezus haar weg met de woorden: ‘Ga heen en zondig niet meer.’ Jezus bestraft de zondares niet, maar vergeeft haar ruimhartig. ]
Om die boodschap, het sola gratia (alleen door genade), draaide het volgens Luther (1483-1546) in het evangelie.
Farizeeën en schriftgeleer­den staan met hun mond vol tanden en druipen af; geestelijken worden buitenspel gezet. Geen wonder dat het verhaal van de overspelige vrouw populair was in een tijd die bol stond van kritiek op de clerus.
21. Overspelige vrouw [zuidelijke Nederlanden]
Dit thema wordt ook in de Nederlanden nagevolgd zoals op dit schilderij te zien is.
22 twee bijbels (Kopie)
excurs: ik zoom nog eens verder met u in op een bekend luthers thema, dat van wet en genade. We kwamen het al tegen op de titelpagina’s van de bijbelvertalingen.
Kenmerk van de verbeelding van dit thema is dat de voorstellling altijd in tweeën wordt gesneden door een boom: aan de ene zijde dor, aan de andere zijde groen of vol bladeren.
23 RMCC pi284
Hier zien we dit in een geschrift van Luther.
De naakte mens –de zondige mens is naakt voor God (niets kan helpen) -wordt door de figuur van de dood en de duivel de hel ingedreven. Dat die mens zondig is, weet hij maar al te goed- niet voor niets kijkt hij naar de Tien Geboden, die Mozes hem voorhoudt. Schuldig is hij!
Dat is het gevolg van de zondeval- we zien dan ook Adam en Eva links op de achtergrond, en God zal hem rechten. We zien Christus die op de laatset dag zal oordelen al in de hemel verschijnen
Van wie kan zijn redding komen? Dat zien we aan de rechterkant van de prent, de kant van de boom met de bladeren, de groene boom. Daar wijst Johannes de Doper op de gekruisigde en opgestane Christus.
En er is nog meer te zien. Op de achtergrond zien we hoe Jezus (het kindje jezus met zijn kruis al op zijn rug) naar de aarde, naar Maria wordt gezonden, de mensworidng van Christus.
24* Liesveldtbijbel
Kijken we nu naar de titelpagina van deze Liesveltbijbel dan zien we veel elementen weer terug:

Hier zit de mens aan de voet van de boom, linksboven ontvangt Mozes de wet van God zelf, daraonder weer de zondeval, rechts Johannes de doper die op Christus wijst en rechts boven Christus die naar de wereld wordt gezonden.


25 *Schnelle

Het onderwerp komt niet alleen op schilderijen, prenten en bijbels voor, maar ook op huisraad. Schnelle, bierpul met wet en genade.


Ook hier de mens die vrijwel naakt onderaan de boom zit.

*26 titelpagina Leuvense bijbel
dat het thema Wet en genade is weliswaar protestants, maar ook weer niet zo exclusief protestants dat het alleen door protestanten gebruikt wordt. Ook rooms-katholieken gaan het beeld gebruiken.
Als voorbeeld laat ik hier een prachtige titelpgaina zien van de zogenoemde Leuvense bijbel, (eerste editie 1548, latere bewerkingen, dit is het exemplaar dat in 1565 gedrukt is bij Hans de Laet in Antwerpen). Dat is een vertaling door Nicolaas van Winghe, op basis van de Vulgaattekst, en dus door de katholieke autoriteiten was goedgekeurd. De eerste editie verscheen in 1548 in Leuven- vandaar de naam. Dit is een exemplaar uit 1565, gedrukt in Antwerpen.
27* op een schilderij met katholieke achtergrond:

Jacob de Wit, Gesigneerd en gedateerd linksonder: JDwit. F 1726.
In het midden de boom van kennis van goed en kwaad, aan de linkerkant verdord, aan de rechterkant in blad, met daarvoor een stenen bank waarop de tekst: ALLE DEESE DING / SYN HENLIEDE / IN VOORBEELDING / GESCHIET. I Cor TXV2 (1 Kor. 10:6). Op de bank zit de mens met links een profeet (Jesaja ?), rechts Johannes de Doper die hem wijst op de gebeurtenissen uit het Nieuwe Testament voorgesteld aan de rechterzijde van de boom, achtereenvolgens Opstanding, Kruisdood, Laatste Avondmaal, Geboorte van Christus en Christus in de woestijn. Links van de boom de oudtestamentische voorafbeeldingen van deze scènes. Op de dekplaat van het graf rechts op de voorgrond de tekst: DE GENAADE ende WAAR / HYT IS DOOR IESUS / CHRISTUS GESCHIE[DT] / Ioans•I•V•XVII (Joh. 1:17).

*28 het thema van de dorre en groene boom resoneert nog lang na. We zien hier een schilderij van een vrij onbekende schilder, Laurentius de Neter, uit ca. 1635. Het beeldvlak wordt weer door tweeën gesneden door een boom- alleen ten opzichte van de vorige voorbeelden – bevindt zich de goede kant nu links. Aan de voet van de boom, zien we de mens, nu gekleed.

Een eigentijdse Eva staat al klaar met een appel om hem te verleiden. Pas op voor haar, want de dood staat al achter haar!
*29 detail

Andere vrouwen, geloof, Hoop en liefde, proberen de man de goede kant op te krijgen. Een engel wijst op de tien geboden, de wet.


*30 Deze man moet kiezen tussen die fijne, brede kant waar mensen gezellig aan tafel zitten, waar rijkdom is (kijk maar naar al die schotels) , waar je gemakkelijk onder de poort doorloopt. Die weg loopt echter dood- zie het vuur van de hel al in de verte. De goede kant gaat door de smalle poort, een smalle weg, waar je je kruis opneemt en een smal betreedt dat je uiteindelijk brengt in het hemelse jeruzalem.
Genoeg over het thema wet en genade: wij gaan naar de spot!

8. De kracht van spot
31 . Paus verkoopt aflaten Christus; drijft de wisselaars uit de tempel

passional christi und antichristi-


Een wel heel speciaal beeld dat Luther en zijn medestanders gebruiken is dat van de spot, de satire. Een van de vroegste voorbeelden is te zien op de tentoonstelling, een werk uit Kopenhagen.
Het gaat hier om het Passional Christi und Antichristi, een klein, venijnig boekje uit 1521. Maar wat een zeggingskracht!
Laten we kijken wat hier gebeurt. Links zien we Christus die de handelaars, wisselaars, uit de tempel verjaagt, een bekende geschiedenis. In Matteus (21: 12-13 ) is te lezen hoe Jezus de tempel binnenkomt, er de handelaars ziet en ze uit gooit: ‘Jullie hebben van mijn huis een rovershol gemaakt’.

En hoe veelzeggend is het om die voorstelling te plaatsen naast die van de paus die in zijn kerk aflaten verkoopt?


32 Christus op een ezel; paus hoog te paard;
En zo worden Christus en de paus vergeleken: en dringt zich als vanzelf de conclusie op: de paus moet wel de antichrist zijn. En volgens Luther en zijn geestverwanten moet hij dat wel zijn. Hij wil immers niet naar hun argumenten luisteren?
33 schaapskooi
Luther en zijn tegenstanders schrikken er niet voor terug om de vijanden gitzwart af te beelden. Zijn de rooms-katholieke geestelijken niet de valse herders die als dieven de schaapskooi inklimmen? En zien we de paus daar niet met een kelk in de hand?
34. schip der kerk
De katholieken op hun beurt schilderen Luther, maar ook Calvijn en andere reformatoren, af als echte ketters. Zo zien we hier Luther en Calvijn dobberend in zee. Door dergelijke spotprenten en spotschilderijen bestrijden protestanten en katholieken elkaar. Ze proberen elkaar te overtuigen van hun eigen gelijk.

35 Luther, de paus, Calvijn aan tafel- pleidooi voor vrede .
Maar uiteindelijk –we zijn dan in de laatste zaal- vinden we ze toch allemaal terug, samen aan tafel: Luther, met zijn luit, Calvijn, en de paus. Dat is niet voor niets.
Na een veelbelovend begin in de Nederlanden is de rol van Luther en zijn aanhang bescheiden gebleven.
Sinds de tweede helft van de zestiende eeuw hebben de gereformeerden hier in Nederland het initiatief genomen. Zij volgen de leer van andere reformatoren onder wie Johannes Calvijn. Het gereformeerd protestantisme wordt uiteindelijk dominant in de noordelijke Nederlanden. Daarom worden Nederlanders vaak gezien als ‘calvinisten’.
Daarnaast echter, blijven er grote groepen vasthouden aan de leer van de katholieke kerk, hier voorgesteld door de paus. [En die man die daar zo stiekempjes wegkruipt in een hoekje- dat is een doopsgezinde ofwel wederdoper, een vertegenwoordiger van weer een andere protestantse stroming.]
En zo zitten Luther, Calvijn en de paus met elkaar aan tafel in een gezellig oecumenisch onderonsje.
36 Playmobil
Maar met Luther is het begonnen. Tot op de dag van vandaag is hij de ‘icoon’ van de Reformatie. In de zestiende eeuw de meest afgebeelde persoon.

En in dit jaar het meest verkochte playmobilpoppetje ooit!


En herkennen we in dit popje toch ook weer een beetje het werk van Lucas Cranach?
Wij wensen u veel plezier op de tentoonstelling Luther.



  • 2. Luther en de aflaat
  • 3. De kracht van het woord: pamfletten
  • 4. De kracht van het woord: Bijbels
  • 5. Het merk Luther
  • 6. De kracht van muziek
  • 7. Genade! Luthers boodschap in beeld
  • 8. De kracht van spot

  • Dovnload 70.88 Kb.