Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


1. Vrouwensporten in het licht van de Nederlandse vrouwenemancipatie

Dovnload 0.74 Mb.

1. Vrouwensporten in het licht van de Nederlandse vrouwenemancipatie



Pagina7/10
Datum04.04.2017
Grootte0.74 Mb.

Dovnload 0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

4 - Analyse van sportprogramma’s op de Nederlandse televisie

“Een tv-zender kan ook meehelpen een bepaalde status voor de sport te creëren. In Duitsland werden de duels van de nationale vrouwenploeg vroeger in samenvatting uitgezonden om twaalf uur ’s nachts. Nu gebeurt dat live, en op prime time.”



  • Vera Pauw (VI, 2007:22).

Binnen het Nederlandse mediasysteem neemt de televisie de belangrijkste plaats in (Stokvis, 2003:150). In ons land is het televisietoestel in aantal nog steeds vaker vertegenwoordigd dan de internetaansluiting. Tegenwoordig zijn in zo goed als alle Nederlandse huishoudens één of meer televisies aanwezig. In 2000 was de televisie voor 97% van de bevolking het belangrijkste medium om informatie te vergaren (Reader Seminar ICT Cultuur en Samenleving, 2007/2008:112). Bijna tien jaar later zal de opkomst van het internet voor een lichte daling gezorgd hebben, maar is het nog niet zo ver dat de televisie van de troon gestoten is.

In vorige hoofdstukken is reeds aangegeven dat volgens sportsocioloog Ruud Stokvis de televisie tevens het sportmedium bij uitstek is.54 Het toestel heeft met zijn bewegende beelden meer mogelijkheden dan de radio en is nog steeds toegankelijker voor de meerderheid van de bevolking dan het internet. Het internet lijkt meer een vervanging van de geschreven pers te worden (Stokvis, 2003:156). Wel geldt dat ieder medium, of het nu een dagblad, internetsite of televisieprogramma is, veel aandacht aan sport besteedt.

De sportjournalistiek is een aparte tak binnen de journalistiek. Dagbladen kennen een sportsectie, complete tijdschriften richten zich op (één of meerdere) sport(en) en ook op het internet zijn sporten sterk vertegenwoordigd. Door de ontwikkeling van de mediasport is de sportjournalistiek tegenwoordig prominenter aanwezig dan vroeger. Binnen de sportjournalistiek is voetbal de sport die, vooral in Europa, de meeste aandacht krijgt (Stokvis, 2003:39).

Om te kunnen beoordelen in hoeverre de ontwikkeling van het vrouwenvoetbal gezien kan worden als een emancipatieproces binnen de mediasport, is het belangrijk om eerst te kijken in hoeverre de sport in de maatschappij geaccepteerd is. Dit lijkt het geval: het seizoen 2007 – 2008 is het voetbaljaar waarin de 100.000e voetbalster zich bij de KNVB aanmeldde en waarin voor het eerst een vrouwelijke profcompetitie is ingevoerd. Toch blijkt uit verschillende meningen (bijvoorbeeld van Johan Derksen) dat niet iedereen in de Nederlandse maatschappij het vrouwenvoetbal serieus neemt.

De tweede stap in het emancipatieproces van het vrouwenvoetbal is de acceptatie van de sport door de media. Het afgelopen jaar heeft de sport wat aandacht in de media gekregen door de start van de Eredivisie Vrouwen. In dit hoofdstuk wordt geanalyseerd in hoeverre de aandacht voor het vrouwenvoetbal is toegenomen in de verschillende sportprogramma’s. Voordat de analyse gegeven wordt, zal eerst kort de werkwijze beschreven worden.



4.1. Methodologische verantwoording

Onze televisie overheerst de wereld tegenwoordig. Of ze nu wil of niet, ze is de morele kracht in de wereld, omdat ze tot in alle uithoeken ervan doordringt en wat erop vertoond wordt als een voorbeeld dient voor de wereld en voor wat de wereldbewoners beginnen te vinden dat er in de wereld moet gebeuren.



  • Ethel Portnoy (1992:122).

Gedurende de maand april (van dinsdag 1 april 2008 tot en met woensdag 31 april 2008) heb ik alle sportprogramma’s op de Nederlandse zenders opgenomen.55 Op de publieke omroep56 Nederland 1,2 en 3 werd voornamelijk het Sportjournaal uitgezonden, namelijk drie keer per dag. Op de minuut na werd gekeken welke sporten er aandacht kregen in het programma en hoe lang. Dit geldt ook voor het discussieprogramma’s Holland Sport en het kinderprogramma Zappsport. De sport op de publieke omroep was voornamelijk te vinden op Nederland 1 en Nederland 3.

De publieke omroep heeft tevens de uitzendrechten van de UEFA Champions League en de UEFA Cup wedstrijden in handen. Dit zijn de belangrijkste (mannelijke) internationale clubvoetbalcompetities waar miljoenen in omgaan. Daarnaast wordt op Nederland 1 het voetbaldiscussieprogramma Studio Voetbal uitgezonden op de zondagavond. Omdat het in deze programma’s enkel om voetbal draait, is het in mijn ogen niet noodzakelijk om per minuut bij te houden wat er gebeurd. De uitwerking van de programma’s is te vinden in het logboek (zie bijlage 3).

Naast de publieke omroep, zijn ook de commerciële zenders, te weten RTL4, 5, 7, 8, Veronica, Net5 en SBS6, door mij aan een analyse onderworpen. Alleen RTL en SBS6 hebben sportuitzendingen in hun programmering. RTL heeft de uitzendrechten van de nationale voetbalcompetitie en zendt Grand Prix races uit, terwijl SBS6 zich bezighoudt met darts en het Nederlands Elftal. De commerciële zenders Veronica en Net5 hebben in de maand april van het jaar 2008 geen relevante sportprogramma’s uitgezonden.

Voor sommige programma’s is het niet noodzakelijk om ze inhoudelijk behandeld omdat de type sport die zij bevatten, niet relevant zijn. Voorbeelden daarvan zijn de pokerprogramma’s en de Formule 1/Motor Grand Prix uitzendingen. Verder is aan programma’s die sport niet op een serieuze wijze benaderen geen aandacht besteed. De enige twee voorbeelden hiervan in de maand april zijn het blooperprogramma Sport, levensgevaarlijk! (elke woensdagavond op RTL7) en het erotisch getinte Poker After Dark (elke doordeweekse dag op Veronica).

De analyse wordt stapsgewijs uitgevoerd. Eerst wordt gekeken in welke mate sport op de verschillende zenders wordt uitgezonden (1). Is er bijvoorbeeld een groot verschil op te merken tussen de publieke zender en de commerciële zenders onderling? Vervolgens wordt vergeleken welke typen sport op welke zender aan bod komen (2). Besteedt bijvoorbeeld RTL enkel aandacht aan voetbal of worden ook andere sporten behandeld? Daarna wordt bestudeerd wat het verschil in aandacht is tussen mannen- en vrouwensporten (3). Is er een significant onderscheid in het aantal mannen- en vrouwensporten dat wordt uitgezonden? Het mag duidelijk zijn dat de aandacht voor mannenvoetbal groter is dan voor het vrouwenvoetbal, maar in hoeverre is deze kloof verkleind sinds de opkomst van de Eredivisie Vrouwen?


4.2. Sport op de Nederlandse televisie: een kwantitatief overzicht
Sportuitzendingen zijn een belangrijk onderdeel geworden van de televisieprogrammering. De media-aandacht voor sport is de laatste decennia sterk gegroeid (Knoppers&Elling, 2001:63). Ook programma’s waarin enkel over sport gepraat wordt zijn heden ten dage populair. In bijvoorbeeld de uitzending van RTL Voetbal Insite van zondag 4 mei beklaagt bondscoach Marco van Basten zich over de mate waarin er over voetbal gesproken wordt: volgens hem is er een overkill aan analyse en beseffen de analytici niet wat voor invloed zij hebben op de maatschappij.

Er gaat geen dag voorbij of er is sport op televisie. Zowel de publieke als de commerciële zenders van de Nederlandse televisie zenden sport uit. In het kijk- en luisteronderzoek die Knoppers en Elling voor hun onderzoek gebruiken, valt te lezen dat in 1997 de publieke omroep nog maar 11% van de totale zendtijd aan sport besteedde (2001:63). In datzelfde jaar was dit voor de commerciële zender maar 5%. In onderstaande grafiek valt af te lezen hoe de verdeling is van sport over de verschillende zenders in de maand april:



Op de Nederlandse zenders zijn in totaal zo’n 7152 minuten aan sport besteed. Meer dan de helft daarvan behoort tot de publieke omroep. Het verschil tussen de publieke omroep en RTL is groot. Dit komt doordat de sportprogramma’s die RTL uitzendt, vooral geconcentreerd zijn in de weekenden. De publieke omroep zendt sowieso iedere werkdag drie keer per dag het Sportjournaal uit. Bovendien zijn in de maand april de UEFA Champions League en de UEFA Cup nog volop in gang, toernooien die door de NOS worden uitgezonden. Ook wielerwedstrijden zijn de hele zaterdagmiddag live te volgen tijdens NOS Studio Sport.

Te zien is ook dat het aandeel van SBS6 niet groot is, maar ook niet verwaarloosbaar. Iedere zondag komen de programma’s Barcelona TV en Totally Beach voorbij. Wanneer er interlands zijn, zendt SBS6 ook deze wedstrijden van het Nederlands Elftal uit. Toevallig speelde Oranje geen interland in de maand april. Wanneer gekeken wordt naar de verschillende sportprogramma’s en aan sport gerelateerde programma’s op de commerciële en publieke zender, valt voor de maand april de volgende verdeling op de maken:







Het percentage van de zender RTL moet nader toegelicht worden, omdat RTL uit vier verschillende zenders bestaat. Zowel RTL4, 5, 7 en 8 herbergen normaliter sportprogramma’s. RTL 5 ontbreekt in de diagram, omdat in de maand april de zender (toevallig) geen sportprogramma’s uitzond. Wanneer alleen op het sportaandeel binnen de zender RTL gelet wordt, komen de volgende percentages naar voren:

Te zien is dat RTL7 en RTL4 de boventoon voeren. RTL bezit de voetbalrechten van het seizoen 2007 – 2008. De daarbij horende samenvattingen en live - wedstrijden worden op RTL4 en RTL7 uitgezonden (vrijdag, zaterdag en zondag). Ook de Eerste Divisiewedstrijden worden op RTL7 getoond. RTL8 daarentegen lijkt minder sportgericht. Het enige sportprogramma dat RTL8 uitzendt, is ook het enige programma op de Nederlandse televisie dat puur gericht is op een vrouwensport: RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen.

Naast de hoeveelheid sport die wordt uitgezonden, is het ook van belang welke sporten op de publieke en op de commerciële zenders te zien zijn. Ook de mate waarin de diverse sporten worden uitgezonden kan interessant zijn. Er worden namelijk verschillende soorten sport uitgezonden op de diverse zenders. RTL besteedt niet alleen aandacht aan voetbal, net zo min als de NOS op de publieke zender dat doet. In onderstaande grafiek is te zien welke sport op de publieke omroep te zien zijn, enkel gekeken naar Studio Sport en het Sportjournaal:57

Het aandeel voetbal springt er met kop en schouders bovenuit. Meer dan de helft van alle onderwerpen in Studio Sport of het Sportjournaal gaat over voetbal. Daarnaast heeft wielrennen ook een groot aandeel in de sportprogramma’s op Nederland 1. Opvallend is dat populaire sporten als tennis en hockey bijna niet behandeld worden: maar 2% van de sportprogramma’s bevat beelden van tenniswedstrijden of bracht nieuws over tennistoernooien. De beelden van en het nieuws over hockeywedstrijden zijn zelfs zo goed als verwaarloosbaar; slechts twee keer is er tijdens Studio Sport in april aandacht geweest voor de sport.

Op de commerciële zenders is het aandeel van andere sporten zo goed als verwaarloosbaar. De enige andere sporten die in april zijn uitgezonden zijn twee Grand Prix races en een autosportprogramma. De pokerprogramma’s worden in dit onderzoek niet onder ‘sport’ gerekend; vooral omdat het in die programma’s meer om de entertainment dan om het spel gaat. Ook was er in de maand april geen uitzending over darts. Normaliter zendt SBS6 wel dartstoernooien uit. De volgende grafiek illustreert de verdeling van de verschillende sporten op de commerciële zender:

Uit de taartdiagram valt op te maken dat veruit het grootste deel van de uitzendtijd op de commerciële zender voor voetbal bestemd is (80%). RTL heeft de uitzendrechten van de nationale eredivisie, de Eerste Divisie en de buitenlandse competities. Behalve samenvattingen (zondagavond RTL4) toont RTL7 ook iedere vrijdag een live wedstrijd. Daarnaast zendt RTL beelden van de Duitse en Italiaanse competitie uit. Tevens kent de zender een goed bekeken praatprogramma over voetbal: RTL Voetbal Insite. Het voetbalprogramma waar in dit onderzoek de nadruk op ligt, is het enige sportprogramma op RTL8, RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen.


Box 6: Vrouwen in de sportwereld

Hoewel het aantal vrouwen in de sportjournalistiek de laatste jaren toeneemt, zijn er maar weinig presentatrices die serieus genomen worden. De NOS (Studio Sport) had in 2003 drie vrouwen in dienst, Cunera van Selm, Dionne de Graaff en Astrid Kersseboom (Opzij, juni 2003:91). De enige die zich staande heeft gehouden in de mannenwereld is Dionne de Graaff. Sterker nog, tijdens grote evenementen (WK Schaatsen, EK Voetbal 2008) mocht zij een groot gedeelte van de presentatie op zich nemen.

RTL kende in 2003 twee sportpresentatrices: Mari Carmen Oudendijk en Barbara Barend. Oudendijk had de ambitie om naast presentatrice ook commentator tijdens wedstrijden te worden (Opzij, juni 2003:91). Anno 2008 is ze geheel van de buis verdwenen. Barend, dochter van Frits Barend, begon haar carrière bij de publieke omroep (Zappsport), maar maakte de overstap naar RTL. Daar presenteerde ze het programma Voetbal Insite, maar stopte daarmee toen ze het aan de stok kreeg met ‘co-host’ Johan Derksen. Hij had op de radio uitgesproken ‘niet samen te kunnen werken met de lesbische dochter van Frits’. Nu interviewt ze voor RTL Voetbal: Eredivisie na de eredivisiewedstrijden de spelers en trainers op locatie.

De KNVB heeft maar weinig vrouwen in een leidinggevende functie in dienst. Op het veld zijn er ook maar weinig vrouwen die coach of scheidsrechter zijn. Pas rond 2000 probeert de KNVB vrouwen te motiveren voor coachfuncties. Jarenlang was Vera Pauw de enige vrouw die het vak beheerste, maar sinds de komst van de profcompetitie zijn er zeker een aantal vrouwen bijgekomen (bijvoorbeeld Sarina Wiegman).

Ook vrouwelijke scheidsrechters worden een steeds vaker voorkomend beeld: in 2000 kende de FIFA – arbiterlijst 82 vrouwen tegenover 960 mannen. Ook in belangrijke topwedstrijden (bijvoorbeeld Champions Leaguewedstrijden) fungeren vrouwen steeds vaker als grensrechter of vierde official. Het emancipatieproces in de topsport, en vooral de voetbalwereld, is echter moeilijk voor vrouwen omdat zelfs meisjes en vrouwen zelf liever een man dan een vrouw aan het roer zien staan (Elsevier, 2000:110).



4.3.1. Het aandeel van vrouwensporten op de Nederlandse televisie
Voor het aandeel van het vrouwenvoetbal op televisie behandeld kan worden, is het van belang eerst in algemene zin de verhouding tussen mannen- en vrouwensporten op televisie te bekijken. Eerder in het hoofdstuk is de verdeling tussen de verschillende typen sporten op televisie berekend. Daartussen staan diverse sporten die zowel door mannen als door vrouwen beoefend worden: turnen, atletiek, zwemmen, tennis, hockey. Van deze genderneutrale sporten worden in de maand april meer beelden van de mannelijke variant (78%) uitgezonden dan van de vrouwelijke (22%):

De diverse mannen- en vrouwensporten krijgen voornamelijk aandacht in het zaterdag- en het zondagprogramma van de NOS, Studio Sport. Hockey bijvoorbeeld komt enkele malen aan bod op de publieke zender. De sport krijgt in de maand april weinig aandacht en de beelden die worden getoond, zijn enkel van mannenwedstrijden. Gedurende de maand april vindt ook het Masters Series tennistoernooi in Miami plaats waaraan zowel mannen als vrouwen deelnemen. Echter, de wedstrijden die het sportjournaal halen, zijn vooral de mannenwedstrijden (Nadal, Federer). Slechts één keer wordt er verslag gedaan van een vrouwenwedstrijd (wedstrijd tussen Williams en Henin, Sportjournaal: 2 april 2008).

Tijdens de maand april is tevens het EK zwemmen in Manchester. De beelden die door de NOS worden uitgezonden, zijn aanvankelijk gericht op de mannen. Pas als de vrouwen (estafetteploeg) successen behalen, verschuift de aandacht van de mannen naar de vrouwen. Op 10 april komen zelfs eerst uitgebreid de beelden van zwemster Marleen Veldhuis aan bod, gevolgd door een korte samenvatting van de wedstrijden van de mannen (Sportjournaal: 10 april 2008).

Van wat minder serieuze sportprogramma’s als Zappsport en Totally Beach zou verwacht kunnen worden dat er, door het informele karakter, meer aandacht wordt besteed aan vrouwensporten. Van alle keren dat het kinderprogramma Zappsport in de maand april de revue passeert, wordt slechts tweemaal aandacht besteed aan vrouwensporten (Zappsport: 26, 27 april 2008). Zo wordt een meisje dat op paardensport zit geholpen door een Olympisch kampioene en vindt er een gesprek plaats met hockeyinternational Minke Booij. Bovendien wordt het meisjesteam van basisschool De Zuidstroom gevolgd tijdens het schoolvoetbal. De topics over vrouwensporten vormen echter een uitzondering in de maand april.

De geringe aandacht voor vrouwensporten geldt ook voor Totally Beach: terwijl ook vrouwen aan beachvolley of beachsoccer doen, zijn de enige beelden die van vrouwen getoond worden achtergrondbeelden tijdens een interview met een mannelijke sporter (Totally Beach: 27 april 2008). Het beeld dat wordt gewekt in het programma is significant: het is alsof alleen mannen aan de strandsporten doen terwijl vrouwen mooi liggen te zijn in de zon en op de tribune de zwetende mannen naar de overwinning schreeuwen. Daarbovenop wordt een groepje cheerleaders getoond dat de mannelijke sporters aanmoedigt – alsof dat de enige taak van de vrouw op die dag is.

Ondanks dat er sporten worden uitgezonden die zowel een mannelijke als een geaccepteerde vrouwelijke kant kennen, worden zelfs van die sporten in de maand april meer beelden getoond van de mannelijke variant (hockey, tennis). Hoewel vrouwenvoetbal de snelst groeiende sport ter wereld is, geven veel mensen er nog steeds een mannelijke connotatie aan. In de volgende paragraaf wordt gekeken hoe de verhoudingen in sportprogramma’s zijn binnen de meest uitgezonden sport in Europa: voetbal.


4.3.2. Mannenvoetbal versus vrouwenvoetbal
Het uitzenden van voetbalwedstrijden op televisie is niet altijd de normaalste zaak van de wereld geweest (Stokvis, 2003:18). Aanvankelijk bepaalde de culturele elite wat er op televisie kwam. Zij keerde zich sterk af van televisie-uitzendingen die sport als onderwerp presenteerden. Pas met de invoering van het Europacuptoernooi in 1955/1956 werden voetbalwedstrijden uitgezonden (Stokvis, 2003:18). De successen in de jaren ’60 van Ajax, Feyenoord en PSV droegen bij aan de acceptatie (Stokvis, 2003:101). Mede door de prestaties van deze clubs verdween de weerstand van de elite als sneeuw voor de zon.

Tegenwoordig krijgt mannenvoetbal wat sport betreft veruit de meeste aandacht op televisie. Gedurende de maand april zijn de verschillende voetbaltoernooien en competities nog volop in gang. Niet alleen in de nationale competitie wordt nog druk gevoetbald; veel topclubs zijn evengoed actief op internationaal niveau (Champions League en UEFA Cup). Alle wedstrijden worden al dan niet live uitgezonden.

In vergelijking met het mannenvoetbal, is de aandacht die het vrouwenvoetbal krijgt niet groot. Het vrouwenvoetbal is niet zo sterk vertegenwoordigd op televisie als de mannelijke variant. Er is sowieso weinig aandacht voor vrouwensporten en als het zo is dat sportvrouwen aandacht krijgen, worden ze als stereotypen neergezet: of het is een uitzonderlijke prestatie, of de nadruk ligt op het uiterlijk.

Een tekenend voorbeeld van het ontbreken van aandacht is de reportage over Heerenveen trainer Gert-Jan Verbeek. De (recente) documentaire wordt op zaterdag 5 april op Nederland 2 uitgezonden. De beelden zijn gemaakt door de club en Omroep Friesland. SC Heerenveen is één van de clubs die met een vrouwenteam deelnemen aan de Eredivisie Vrouwen. Ondanks deze historische situatie – het is hoe dan ook een deelname waarop de club trots moet zijn – wordt er met geen woord gerept over het vrouwenteam (Portret Gert-Jan Verbeek: 5 april 2008).

Ook in de populaire programma’s Holland Sport en De Wereld Draait Door (DWDD) is nooit groots aandacht besteed aan het vrouwenvoetbal.58 Dit is opmerkelijk omdat beide programma’s open lijken te staan voor allerlei vormen van sport. Wel is FC Utrecht speelster Anouk Hoogendijk aanwezig geweest in Live & Cooking (VI, 2007:69). Ondanks de armoedige media-aandacht op televisie heeft het zich ontwikkelende vrouwenvoetbal wel een eigen programma: RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. In het volgende hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek wat betreft dit programma besproken.
Conclusie
Sport wordt een steeds belangrijker onderdeel van de (audiovisuele) media. In voorgaande hoofdstukken is reeds gemeld dat vrouwensporten over het algemeen minder aandacht krijgen dan mannensporten. In april 2008 was slechts 22% van de uitzendtijd van sportprogramma’s voor vrouwensporten. Veruit de meeste aandacht, op zowel de publieke als de commerciële zender, ging uit naar het mannenvoetbal.

Hoewel voetbal de meeste uitzendtijd krijgt, betreft het hier enkel de mannelijke variant van de sport. Als er voor vrouwensporten in het algemeen minder belangstelling is, waar bevindt het opkomende vrouwenvoetbal zich dan? In goed bekeken programma’s als De Wereld Draait Door en Holland Sport is er nog nooit aandacht besteed aan de sport sinds de opkomst van de Eredivisie Vrouwen. Ook in het praatprogramma van de NOS, Studio Voetbal, wordt met geen woord over de voetballende vrouwen gerept.

De commerciële omroep RTL heeft in het seizoen 2007 – 2008 de voetbalrechten en besteedt aandacht aan de Nederlandse competitie, verschillende buitenlandse competities en de vrouwencompetitie. De Eredivisie Vrouwen heeft op RTL8 zelfs een eigen programma; RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. In hoeverre er belangstelling is voor de Eredivisie Vrouwen, wordt besproken in het volgende hoofdstuk: de case RTL.

5 - De case RTL : resultaten van het onderzoek
Three teamsports are overhelmingly composed of females: field hockey (99%), softbal (98%) and volleybal (93%). Yet photographs of the sports did not reflect the female dominance of them: only 59% of the field hockey players, 51% of the volleyball players and 33% of the softball players in Young Athlete were females… females are grossly under-represented in all team sports, even those they do dominate.”


  • Sheila Scraton beschrijft de resultaten van een onderzoek uit 1984 (2002:82).

De meeste aandacht voor het vrouwenvoetbal vindt plaats in het programma RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. Sinds de komst van deze competitie kent het vrouwenvoetbal een eigen televisie-uitzending. In dit hoofdstuk worden de resultaten van het programma RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen van de analyse van de maand april besproken. Ik heb een codeerschema samengesteld waarin verschillende aandachtspunten zijn opgenomen (zie bijlage 2). De antwoorden op de vragen die horen bij deze topics hebben uiteindelijk tot de volgende resultaten geleid.

Ten eerste is gelet op het tijdstip en de toegankelijkheid van het programma. Aanvankelijk werd de vrouwelijke competitie uitgezonden op een zaterdag en een zondag om respectievelijk 17:15 en 17:45 (RTL8). Binnen drie maanden werd de zendtijd op een zaterdag verkort en begon de uitzending om 17:30 in plaats van 17:15. Op de zondag verschoof het tijdstip helemaal drastisch: het programma werd pas herhaald rond 00:30. Op rtlgemist.nl zijn enkele losse samenvattingen van de wedstrijden terug te zien, niet het complete programma.

De maand april kent maar één uitzending van RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. Deze vond plaats op zondagnacht 6 april van 00:24 – 0:44. Binnen 20 minuten worden de drie gespeelde wedstrijden van dat weekend getoond, te weten Willem II – AZ, FC Utrecht – Sc Heerenveen en ADO Den Haag – FC Twente. Alle drie de wedstrijdverslagen bestaan uit een voorbeschouwing, een samenvatting en een nabeschouwing. Anders dan in het programma voor de mannelijke eredivisie, ontbreekt een presentator en het analyserende gesprek na een wedstrijd.59

De eerste wedstrijd is Willem II – AZ (2-2). Terwijl er op de achtergrond beelden te zien zijn van de warming up van beide teams, deelt een mannelijke voice-over de opstellingen mee. Deze komen ook, net zoals in het mannelijke eredivisieprogramma, in beeld. De samenvatting van de daaropvolgende wedstrijd duurt 4 minuten (00:24 – 00:28). Het commentaar tijdens de wedstrijd is ook van een man. Zijn toon is neutraal en er spreekt geen waardeoordeel uit.

De wedstrijd wordt geleid door een mannelijke scheidsrechter en twee mannelijke grensrechters. Op het oog lijkt het aantal toeschouwers redelijk groot; er is een behoorlijk grote groep op de tribune zichtbaar. Willem II – AZ wordt getoond vanuit één camerapunt. Dit betekent dat, in tegenstelling tot het verslag van een mannelijke voetbalwedstrijd, voor deze vrouwenwedstrijd maar één camera nodig wordt geacht. Bovendien wordt de wedstrijd niet in het stadion van Willem II gespeeld, maar op een trainingscomplex.

Na de wedstrijd vindt er een korte nabeschouwing plaats in de vorm van interviews (00:28 – 00:29). Als eerste komt AZ trainer Ed Engelkes aan het woord. Na zijn analyse worden Willem II speelster Karin Stevens en AZ speelster Daphne Koster. Laatstgenoemde laat weten het gelijkspel niet meteen betekent dat AZ het kampioensschap uit handen gaat geven.

De tweede wedstrijd is die tussen de dames van FC Utrecht en Heerenveen (0-0). De wedstrijd begint met een korte reactie van de trainster van FC Utrecht, Maria van Kortenhof. Zij reageert op de toegenomen kampioenskansen van haar team door het gelijkspel van AZ. Vervolgens worden de opstellingen weer getoond. Het commentaar tijdens de samenvatting is van Albert Manting. Manting is geen onbekende sportjournalist in de (mannelijke) voetbalwereld. Zijn toon is neutraal; hij doet objectief verslag van de wedstrijd en laat niet merken of hij een eventuele voorkeur heeft.

In totaal duurt het wedstrijdverslag 5 minuten (00:29 – 00:34). Er staan veel supporters rondom het veld. Net als de vorige wedstrijd wordt FC Utrecht – Sc Heerenveen ook niet gespeeld in het stadion van FC Utrecht, maar op een trainingslocatie. De wedstrijd wordt geleid door een mannelijke scheidsrechter en mannelijke grensrechters. Na de wedstrijd worden er nog interviews met drie betrokkenen getoond, namelijk met Lianne Bouwmeester (speelster Heerenveen), Harry Sinkgraven (trainer Heerenveen) en Maria van Kortenhof (trainster Utrecht) (00:34 – 00:35).

Aan de laatste wedstrijd, ADO Den Haag – FC Twente, wordt niet veel aandacht besteed. Beide teams maken geen kans meer op het kampioensschap. Aan de 2-0 wist van ADO Den Haag worden dan ook maar twee minuten besteed (00:36 – 00:38). Weer worden de opstellingen getoond met beelden van de warming up op de achtergrond. De wedstrijd wordt, net als de andere twee, gespeeld op een amateurveld. Ook nu is het (neutrale) commentaar van een man en wordt de wedstrijd geleid door mannelijke scheids- en grensrechters.

De hele wedstrijd wordt in beeld gebracht door één camera. Tijdens de eerste helft toont deze camera vrijwel lege omheiningen; er staan maar weinig mensen om het veld te kijken (op dit complex kijken de toeschouwers niet eens vanaf een tribune, maar staan ze om het veld). De tweede helft zijn er al wat meer supporters zichtbaar. Na afloop zijn er nog korte reacties van Sarina Wiegman (trainster ADO Den Haag) en Mary Kok-Willemsen (trainster FC Twente).

Na de drie samenvattingen laat het programma binnen een minuut de uitslagen nogmaals zien, gevolgd door de stand en de topscorers. Daarna wordt gemeld dat er 10 april een inhaalwedstrijd is en 17 april de 18e speelronde zal plaatsvinden. Het programma wordt afgesloten met het laatste nieuws rondom de Eredivisie Vrouwen: Roda JC voegt zich volgend seizoen hoogstwaarschijnlijk toe aan de competitie. Binnen vier minuten (00:40 – 00:44) geven de meeste trainers van de reeds deelnemende clubs, Edwin Petersen (Willem II), Mary Kok-Willemsen (Twente), Ed Engelkes (AZ) en Harry Sinkgraven (Heerenveen), hun uitgesproken mening over deze ontwikkeling.

Eigenlijk zou de competitie een week stil liggen – anders zou door het kleine aantal deelnemende teams de competitie te vroeg afgelopen zijn - maar door afgelastingen vindt er op 10 april een inhaalronde plaats. De wedstrijd die ingehaald moet worden - Willem II – ADO Den Haag (3 - 0) - wordt echter niet uitgezonden door RTL. Tevens wordt er geen melding van de uitslag gedaan in één van de andere voetbalprogramma’s (RTL Voetbal: Eredivisie of RTL Buitenlands Voetbal).

Een week later, op donderdag 17 april, vindt er weer een hele competitieronde plaats. In de uitzending RTL Voetbal: Jupiler League wordt er van de 64 minuten één minuut aan reeds gespeelde wedstrijd besteed (de andere wedstrijden zullen op een vrijdag plaatsvinden). Presentator JanJoost van Gangelen kondigt na de één minuut durende samenvatting van FC Utrecht – Willem II het programma voor morgen aan, dat volgens hem om 17:00 op RTL8 uitgezonden zal worden. De volgende dag zal blijken RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen helemaal niet uitgezonden wordt, maar dat de zendtijd ingenomen wordt door RTL Transportwereld. Van de overig gespeelde wedstrijden worden dus geen beelden getoond door RTL.

De samenvatting van de FC Utrecht - Willem II is bijna niet de moeite waard om aan analyse te onderwerpen. Van Gangelen kondigt vluchtig de gespeelde wedstrijd aan en vervolgens vliegen in vogelvlucht de doelpunten (0-3) voorbij. Met enige inspanning is te zien dat zowel de scheidsrechter als de grensrechters mannelijk zijn. Over het aantal toeschouwers is niet veel te zeggen, omdat deze nauwelijks in beeld worden genomen. Over het aantal camera’s is niet veel te zeggen; zo’n korte samenvatting van een mannenwedstrijd kan ook maar vanuit één camerastand getoond worden.

De week erna, van donderdag 17 tot en met zondag 20 april, is het nog erger gesteld. Terwijl er wel een compleet programma is afgewerkt (FC Utrecht – Willem II (0-3), FC Twente – AZ (0-2) en ADO Den Haag – SC Heerenveen (0-0))60, wordt er geen minuut aandacht besteed aan de vrouwelijk eredivisie. Dit staat wel in de televisiegids gemeld (Veronica Gids). Sterker nog, dat magazine geeft aan dat zondagnacht 20 april om 00:20 de herhaling van RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen komt. Echter, de uitzending waarvan dit programma een herhaling is (zaterdagmiddag 17:00?) heeft nooit plaatsgevonden.

In de maand mei zijn de wedstrijden van de eerste vrouwelijke profcompetitie afgerond. Hoewel deze maand niet in de analyse opgenomen is, wil ik daar wel nog even aandacht aan besteden. Na enkele weken van bekerwedstrijden en interlands, vinden op 15 en (woensdag) 21 mei de laatste speelronden plaats. Aan de één na laatste speeldag wordt door RTL veel aandacht besteed: alle gespeelde duels komen op de zaterdagavond van 16:52 tot 17:24 voorbij en worden aan elkaar gepraat door Barbara Barend. Zij is op locatie in Alkmaar, omdat bij winst de AZ vrouwen kampioen kunnen worden.

Omdat AZ en ook de nummer twee FC Utrecht punten verspelen, blijft de competitie spannend tot de laatste speeldag op woensdag 21 mei. Uiteindelijk wordt AZ kampioen, maar nergens zijn er beelden te vinden van de kampioenswedstrijd: zowel de NOS als RTL besteden geen aandacht aan het eerste kampioensschap van het professionele vrouwenvoetbal. Dit heeft hoogstwaarschijnlijk te maken met de finale van de Champions League die op hetzelfde moment gespeeld werd (Manchester United - Chelsea).


Conclusie
Vrouwensporten krijgen minder aandacht dan mannensporten, laat staan het vrouwenvoetbal. Voor het begin van de Eredivisie Vrouwen was de aandacht sporadisch. De komst van de profcompetitie voor vrouwen heeft gezorgd voor een eigen televisieprogramma: RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. Het programma, dat op RTL8 uitgezonden wordt, is het enige programma waarin aandacht aan vrouwenvoetbal besteed wordt. Omdat andere sportprogramma’s geen belangstelling lijken te hebben voor de sport, wordt in dit hoofdstuk speciaal aandacht besteed aan RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen.

Van het tijdstip van het programma RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen kan gezegd worden dat het niet de meest gunstige is. De meest mensen kijken vooral doordeweeks televisie na 19:00. Vanaf 20:30 is het prime time. In het weekend wordt over het algemeen minder televisie gekeken. De programmering om 17:00 op een zaterdagavond was al niet voordelig, laat staan het tijdstip van de herhaling op de zondagnacht (na 00:00). De ‘herhaling’ op zondagnacht is uiteindelijk zelfs de normale (eerste) uitzendtijd geworden.

De tijdsduur van het programma is beduidend korter dan dat van de mannelijke eredivisie. Die uitzending, uitgezonden op zondagavond 19:00 (RTL4), duurt zeker anderhalf uur. Gesteld kan worden dat dit logisch is, omdat de mannelijke eredivisie 18 deelnemende clubs kent en er dus iedere week 9 wedstrijden gespeeld worden. Echter, de lengte van een samenvatting is ook langer dan die van een vrouwelijke eredivisiewedstrijd (minimaal een kwartier).

De opzet van het programma is in grote lijnen wel hetzelfde. De begintune bijvoorbeeld is hetzelfde. De samenvattingen zijn ook op dezelfde manier opgebouwd: eerst worden met achtergrondbeelden (warming up) de opstellingen getoond, vervolgens de wedstrijd, daarna interviews met betrokkenen (met statistieken onder in beeld). Het enige verschil is dat de samenvattingen beduidend korter zijn.

Inhoudelijk vallen er enkele verschillen te ontdekken. Zo zijn de wedstrijden opgenomen met één camera. De wedstrijden vinden ook niet plaats in de stadions van de profclubs zelf, maar op een amateurcomplex. Het aantal toeschouwers is lang niet zo groot als bij eredivisiewedstrijden voor mannen. Het geleverde commentaar tijdens de beelden is afkomstig van een man, de scheidsrechters en grensrechters zijn mannelijk en de toonzetting is neutraal.

Het grootste verschil tussen RTL Voetbal: Eredivisie en RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen is dat het laatstgenoemde programma niet vanuit een studio gepresenteerd wordt. De vrouwelijke variant van de eredivisie-uitzending kent dus geen presentator en geen analyticus. Hierdoor zijn de voor – en nabeschouwingen automatisch korter, omdat er de verwachtingen van de wedstrijd niet aan bod komen en omdat er na de samenvatting geen analyserende discussie plaatsvindt.



Eindconclusie
In dit onderzoek is gepoogd een antwoord te vinden op de vraag in hoeverre de ontwikkeling van vrouwenvoetbal en de aandacht die de sport in de media krijgt gezien kan worden als een emancipatieproces. Dit emancipatieproces bestaat uit twee fasen: ten eerste moesten vrouwen de mogelijkheid krijgen om aan sport te gaan doen en ten tweede moet de sport, om genormaliseerd en (uiteindelijk) populair te worden, genoeg media-aandacht krijgen.

De eerste fase, de betreding van vrouwen in de sportwereld, is gerelateerd aan de vrouwenemancipatie. Pas rond de eeuwwisseling wordt het voor vrouwen gepast om aan lichamelijke oefening te doen. Langzaamaan beginnen vrouwen aan individuele sporten als turnen, tennis en zwemmen te doen. De groeiende aanwezigheid van meisjes en vrouwen in de door mannen gedomineerde sportwereld, wordt in het eerste hoofdstuk beschreven.

Hoewel vrouwen die een individuele sport beoefenen steeds meer geaccepteerd worden, bekijkt de maatschappij vrouwen die aan een teamsport doen met argwaan. Dit heeft te maken met traditionele genderconstructies die vrouwen nog immer toebedeeld krijgen: hun fragiele lichaam en sensitieve karakter zouden het competitieve en agressieve element van een teamsport niet aankunnen. Dat wat voor mannen als noodzakelijk wordt beschouwd (zij behoren juist sterk, ambitieus en competitief ingesteld te zijn), was voor vrouwen onaanvaardbaar. Vrouwen mogen sporten, maar onder geen beding hun vrouwelijkheid verliezen, aldus de heersende gedachte.

De geschiedenis van het vrouwenvoetbal komt in het tweede hoofdstuk aan bod. Voetbal is niet alleen een teamsport, het is ook de meest populaire mannensport in Europa. Terwijl in landen als Engeland en Duitsland het vrouwenvoetbal zich steeds sterker begint te ontwikkelen, blijft de acceptatie en de populariteit van de sport in Nederland uit. Pas in de laatste decennia is het aantal deelnemers in ons land sterk gegroeid. Dit jaar heeft de KNVB zelfs het 100.000e vrouwelijk lid mogen verwelkomen.

Sinds het seizoen 2007 – 2008 bestaat er in Nederland een vrouwelijke profcompetitie. De vrouwelijke eredivisie kent zes deelnemende teams – Willem II, FC Twente, AZ, SC Heerenveen, ADO Den Haag en FC Utrecht – en zal het volgende seizoen aangevuld worden met de Limburgse club Roda JC. Hoewel de vrouwen spelen onder de naam van een profclub, kent de competitie wel een amateurstatus. Zo hebben de ‘profvoetbalsters’ in vergelijking met de clubs uit de Hoofdklasse wel de beschikking over betere faciliteiten, maar betaald worden zij niet.

Met de komst van damesteams bij profclubs zou gesteld kunnen worden dat de sport inmiddels geaccepteerd is in de maatschappij, in ieder geval wanneer gekeken wordt naar het aantal beoefenaars. Het probleem dat blijft is de matige populariteit onder het publiek. De wedstrijden van de Eredivisie Vrouwen trekken niet al teveel toeschouwers en ook het televisieprogramma over het vrouwenvoetbal heeft maar weinig kijkers.

De maatschappelijke institutie die dit proces hoogstwaarschijnlijk zou kunnen voltooien, is de pers. Het publiek zal bij een toename in media-aandacht eerder bekend raken met de sport. In het derde hoofdstuk wordt de aandacht voor het vrouwenvoetbal in de geschreven en de digitale pers besproken. De nadruk ligt op de berichtgeving rondom de Eredivisie Vrouwen. De belangstelling voor de sport is niet groot in de verschillende landelijke dagbladen en tijdschriften. Tekenend is dat alleen het AD en De Telegraaf verslag hebben gedaan van de kampioenswedstrijd.

Op het internet zijn er een stuk of vijf websites te vinden die het vrouwenvoetbal behandelen, maar de meesten bevatten niet alle of geen recente informatie. Naast de officiële internetsite van de KNVB bestaat er maar één site die ieder nieuwsbericht over het vrouwenvoetbal plaatst, namelijk ladiessoccer.nl. Helaas is de site niet officieel verbonden aan de KNVB of de SEV en is het moeilijk te vinden op het internet.

Televisie is het sportmedium bij uitstek. Dit onderzoek richt zich dan ook vooral op de aandacht voor vrouwenvoetbal in sportprogramma’s. Sport en media zijn heden ten dage onlosmakelijk verbonden met elkaar. Zowel op de publieke als op de commerciële zenders wordt in grote mate uitzendtijd aan sport besteed. De zendtijd van voetbal steekt er met kop en schouders bovenuit. Op zowel de publieke als de commerciële zenders wordt meer dan de helft van de minuten die aan sport besteed wordt, ingevuld door voetbal. Deze percentages betreffen echter bijna allemaal mannenvoetbal.

Het vrouwenvoetbal heeft een eigen programma op RTL8, RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen. Het programma wordt uitgezonden op een ongunstig tijdstip en duurt korter dan de mannelijke variant van het programma. De opzet is vrijwel hetzelfde als RTL Voetbal: Eredivisie, maar de presentator en de analyticus in de studio ontbreken. De toonzetting van de (mannelijke) commentatoren is objectief; uit geen van de wedstrijdverslagen blijkt een waardeoordeel. Er zou gezegd kunnen worden dat binnen het programma zelf, het vrouwenvoetbal serieus wordt genomen.

Al met al kan gesteld worden dat de strijd voor het vrouwenvoetbal zeker als emancipatieproces gezien kan worden. Voordat vrouwen deze sport mochten beoefenen, hebben zij veel (aan gender gerelateerde) obstakels moeten overwinnen en tegen heersende culturele concessies moeten vechten. De eerste fase van dit proces, de acceptatie van meisjes en vrouwen op het voetbalveld, is zo goed als voltooid. Toch identificeren voetballende meisjes zich nog niet met de voetbalsters van de profclubs. Identificatie is belangrijk om de tweede fase in het proces, genoeg media-aandacht, te verwezenlijken.

Binnen de door mannen gedomineerde sportjournalistiek zijn maar weinig voorstanders van het vrouwenvoetbal te vinden. Sterker nog, een vooraanstaand sportjournalist als Johan Derksen steunt de sport niet en vindt het grote onzin dat er nu zelfs een profcompetitie bestaat. De vraag is of deze afkeer van Derksen niet als een persoonlijke achterstand gezien kan worden: terwijl velen het vrouwenvoetbal reeds accepteren, is Derksen daar nog niet aan toe.

De negatieve houding binnen de media zorgt voor een gebrek aan systematische aandacht. Niet alleen kranten laten soms essentiële informatie over het vrouwenvoetbal achterwege, ook op de televisie ‘vergeet’ men de sport weleens. Zo wordt het programma RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen tijdens de laatste, beslissende speelronde geschrapt van de programmering, enkel omdat de Champions League finale belangrijker wordt gevonden.

Wat er ook gezegd wordt, heden ten dage is voetbal een zeer populaire sport onder meisjes en vrouwen. Niet alleen in landen als Engeland en Duitsland, maar ook in Nederland is vrouwenvoetbal inmiddels één van de grootste vrouwelijke teamsporten van Nederland. Het wordt dus tijd dat de sport ook door de sportjournalistiek als volwaardig beschouwd gaat worden. Het is een journalistieke taak om aan een maatschappelijk relevante kwestie aandacht te besteden. En, gezien het aantal deelnemers en het groeiproces van de sport, kan het vrouwenvoetbal als maatschappelijk relevant gezien worden. Het vrouwenvoetbal moet op zichzelf beoordeeld worden, en niet als een aftakking van het mannenvoetbal. Pas als de sportjournalistiek deze blindheid laat varen, zal het emancipatieproces ook in Nederland afgerond kunnen worden. Net zoals in andere landen over de jaren heen gebeurd is.


Literatuurlijst
Boeken:
Delft, van M., Dijk, van N., Storm & R. 2006. Magazine! 150 jaar Nederlandse publiekstijdschriften. Zwolle: Waanders, 8.
Lopez, S. 1997. Women on the Ball. A guide to women’s football. London: Scarlet Press.
Mason, T. 1995. Passion of the People? Football in South America. New York: Verso, 3.
McCrone, K. 1988. Sport and the physical emancipation of English Women. 1870 – 1914. Londen: Routledge.
Portnoy, E. 1992. Madonna’s Appel. Amsterdam: Meulenhoff.
Fasting, K., Pfister, G., Scraton, S. & Vásquez, B. 2002. Women and football – a contradiction? The beginnings of women’s football in four European countries. In: Scraton, S. & Flintoff, A. (red.) 2002. Gender and sport: a reader. London, New York: Routledge, 66 – 82.
Carlisle Duncan, M. & Hasbrook, C. Denial of power in televised women’s sports. In: Scraton, S. & Flintoff, A. (red.) 2002. Gender and sport: a reader. London, New York: Routledge, 84 – 93.
Steendijk-Kuypers, J. 1999. Vrouwen-beweging. Medische en culturele aspecten van vrouwen in de sport, gezien in het kader van de sporthistorie (1880-1928). Rotterdam: Erasmus Publishing.
Stokvis, R. 2003. Sport, Publiek en de Media. Amsterdam: Aksant.
Tennekes, J. 1990. Cultuur als alledaagse werkelijkheid. In: De onbekende dimensie. Over cultuur, cultuurverschillen en macht.
Wearing, B. 1998. Leisure and feminist theory. London: Sage, 60- 82.

Wouters, C. 2004. Sex manners. Female emancipation in the West 1890 – 2000. Londen: Sage, 44 - 46.


Hoe het begon…. 1997. In: Jubileumboek Vrouwenvoetbal KNVB. Zeist: Drukkerij Kerkebosch, 4 –11.
Reader Seminar ICT Cultuur en Samenleving. Studiejaar 2007/2008. Erasmus Universiteit Rotterdam: Master Media en Journalistiek, 118.
Reader Seminar ICT Cultuur en Samenleving. Studiejaar 2007/2008. Erasmus Universiteit Rotterdam: Master Media en Journalistiek, 228.
Vrouwenvoetbal in Nederland. Historie en ontwikkeling van het vrouwenvoetbal in Nederland (1896 en 1970). 1997. In: Jubileumboek Vrouwenvoetbal KNVB. Zeist: Drukkerij Kerkebosch, 12–52.
Vrouwenvoetbal over de grens. 1997. In: Jubileumboek Vrouwenvoetbal KNVB. Zeist: Drukkerij Kerkebosch, 64 –65.
Wetenschappelijke artikelen:
Higgs, C., Weiller, K. & Scott, B. 2003. Gender Bias in the 1996 Olympic Games: A Comparative Analysis. Journal of Sport & Social Issues (27), 52 – 64.

http://jss.sagepub.com/cgi/content/abstract/27/3/52, geraadpleegd 28 januari 2008.


Tamboer, J. & Steenbergen, J. 2000. Sport en gender. Sportfilosofie (nummer), 174 -183.
Stevenson, D. 2002. Women, Sport and Globalization: Competing Discourses of Sexuality and Nation. Journal of Sport & Social Issues (26), 209 – 224.

http:///jss.sagepub.com/cgi/contents/refs/26/2/209, geraadpleegd 28 januari 2008.
Kranten:
Auteur onbekend. 30 augustus 2007. Damesvoetbal. Eredivisie vrouwen begint met winst op SC Heerenveen. De Pers: 13.
Haverkort, J. 30 augustus 2007. Duitsland en VS achterna. Eredivisie moet Nederlands vrouwenvoetbal kwaliteitsinjectie geven. Metro: 26.

Misset, R. 17 november 2001. De barrières zijn bijna geslecht. NRC Handelsblad: 12.

Pinedo, D. 22 januari 2007. Vrouwelijke profs, eindelijk. NRC Handelsblad: 4.

Pinedo, D. 29 november 2007. Een sport zonder geld en vedettes. Tussenbalans eredivisie vrouwenvoetbal. NRC Next: 22.

Pinedo, D. 29 november 2007. Niemand herkent de vrouwelijke Huntelaar. Voetbalbond wil voor 1 februari beslissing nemen over eventuele uitbreiding competitie. NRC Handelsblad: 13.
Pinedo, D. 2/3 februari 2008. Vera Pauw – Bondscoach van het vrouwenvoetbalelftal kijkt terug op een bewogen jaar. ‘Als mijn kop moet rollen, moet-ie rollen’. NRC Handelsblad: 8.
Van Stein Callenfells, P. 29 november 2007. Hé?! Vrouwen en voetbal ook oorlog. Dag: pagina.
Auteur onbekend. 29 november 2007. Vrouwenvoetbal afgelast wegens mogelijke rellen. De Pers: 15.

Tijdschriften:

Barend, B. 2007. Anouk Hoogendijk – het gezicht van FC Utrecht en de Oranje-vrouwen. ‘Voor vrouwenvoetbal is het nu of nooit’. Voetbal International 42 (51), 68 – 69.


Derks, M. 1999. Hard Gras. Sekse, identiteit en voetbalgeschiedenis. Tijdschrift voor Genderstudies 2 (4), 5 – 15.
Elling, A. 1999. ‘Een beetje ruig, dat trekt me wel’. Over het imago en de beleving van vrouwenvoetbal. Tijdschrift voor Genderstudies 2 (4), 25 – 35.
Galema, J. 2000. Emancipatie - De vrouwelijke factor. Elsevier (11 - 3), 110.
Genee, W. 2008. Mega-interview met bondscoach Marco van Basten. Voetbal International 42 (1), 112 – 121.

Knoppers, A. 1999. ‘Voorhoede van Ajax speelt meisjesvoetbal’. Gender en voetbal. Tijdschrift voor Genderstudies 2 (4), 16 – 17.


Nederlof, B. 2007. Open Dag bij Voetbal International. ‘De lezers zijn de baas van ons blad’. Voetbal International 42 (33), 31.
Sant, R. 2003. Televisie – Mannen houden sport graag voor zichzelf. Opzij (juni), 91.
Wekking, P. 2007. Interview Vera Pauw. ‘De Nederlandse vrouwen gaan de top halen’. Voetbal International 42 (14), 21- 23.
Auteur onbekend. 2008. Een-tweetje met Romando Denneboom. Sportweek (3), 5.
Rapporten:
Jaarverslag KNVB. 1971/1972.
Jaarverslag KNVB. 2006/2007.
Knoppers, A., Elling, A. 2001. Gender, etniciteit en de sportmedia: productieprocessen en publieksinterpretaties. Waarden en Normen in de Sport Deel III. Arnhem: NOC*NSF Breedtesport.
Websites:
http://users.pandora.be/s.a/voetbalkennis/voetbal/archief/statistieken/meeste_toeschouwers_tov_inwoners.htm, geraadpleegd 12 juni 2008.
http://wusa.com/stats/, geraadpleegd 4 maart 2008.
http://www.eredivisievrouwen.nl/, geraadpleegd 1 mei 2008.
http://www.fansoccer.de/ffallgemein/veranstaltungsberichte/ullrichbonn/ullrichbonn2503.htm, geraadpleegd 4 maart 2008.
http://www.fifa.com/classicfootball/awards/gala/news/newsid=648378.html, geraadpleegd 9 mei 2008.
http://www.historisch-emmen.nl/f_850_cultuur/p_855.htm#Het%20ontstaand%20van%20voetbal:, geraadpleegd 4 maart 2008.
http://www.knvb.nl/eredivisievrouwen, geraadpleegd 1 mei 2008.
http://www.ladiessoccer.nl, geraadpleegd 13 mei 2008.
http://www.marketingfacts.nl/berichten/voetbal_international_is_veruit_grootste_sporttijdschrift/, geraadpleegd op 6 juni 2008.
http://www.mediaonderzoek.nl/924/oplagecijfers-dagbladen-2006/, geraadpleegd 5 juni 2008.
http://www.mediaonderzoek.nl/category/tijdschriften/, geraadpleegd 6 juni 2008.
http://www.regio22.nl/regio22_video.php?mid2=158, geraadpleegd 13 mei 2008.
http://www.rotterdamsportstad.nl/images/sporters/fatima.jpg, geraadpleegd 14 juni 2008.
http://www.thefa.com/Womens/EnglandSenior/NewsAndFeatures/Postings/2006/05/England_Brief_history.htm, geraadpleegd 4 maart 2008.
http://www.tijdschrift-vrouwenvoetbal.nl, geraadpleegd 8 mei 2008.
http://www.usolympicteam.com/26_1204.htm, geraadpleegd 4 maart 2008.
http://www.vgsu.nl/?prelaod=ait_selderhuis, geraadpleegd 30 mei 2008.
http://www.vrouwenvoetbal.nl, geraadpleegd 8 mei 2008.
http://www.vrouwenvoetbalcompetitie.nl, geraadpleegd 8 mei 2008.
http://www.vrouwenvoetbalnederland.nl, geraadpleegd 8 mei 2008.
http://www.youtube.com/watch?v=Iba7RiOuvEQ, geraadpleegd 9 mei 2008.
http://www.youtube.com/watch?v=IUJf-OHtcr8, geraadpleegd 8 mei 2008.


Bijlagen
Bijlage 1: Afkortingen en begrippen
AD - Algemeen Dagblad

ADO - Aanhouden Doet Overwinnen

AVRO - Algemene Vereniging Radio-Omroep

AZ - Alkmaar Zaanstreek Cominatie

BBC - British Broadcasting Coporation

BNN - Bart’s News Network

BVO - Betaald Voetbalorganisatie

CL - Champions League

CED - Coöperatie Eerste Divisie

ECV - Eredivisie Commanditair Genootschap

EK - Europees kampioensschap

EO - Evangelische Omroep

DFB - Deutsche Fussballbund (Duitse voetbalbond)

FA - Football Association (Voetbalbond)

FC - Football club

FIFA - Federation Internationale de Football Associations

KNVB - Koninklijke Nederlandse Voetbalbond

KRO - Katholieke Radio-Omroep

ICT - Informatie- en communicatietechnologie

NOS - Nederlandse Omroep Stichting

NOC - Nederlands Olympisch Sportcomité

NPS - Nederlandse Programma Stichting

NRC - Nieuwe Rotterdamsche Courant

NSF - Nederlandse Sportfederatie

NVB - Nederlandse Voetbalbond

NVAB - Nederlandse Voetbal- en Atletiekbond

P.R. - Public Relations

PSV - Philips Sportvereniging

RTL - Radio-Télévision Luxembourg

SBS - Special Broadcasting Service

SC - Sportclub

SCP - Sociaal-cultureel planbureau

SEV - Stichting Eredivisie Vrouwen

UEFA - United European Football Association (Europese Voetbalbond)

VARA - Vereniging van Arbeiders-Radio-Amateurs

VI - Voetbal International

VPRO - Vrijzinnig Protestantse Radio-Omroep

WFA - Women’s Football Association (Vrouwelijke Voetbalbond)

WK - Wereldkampioenschap

WUSA - Women’s United Soccer Association (Vrouwelijke Voetbalbond)



Gender : Sport is traditioneel mannelijk terrein. Vrouwenlichamen leken niet geschikt voor sportbeoefening. In sport wordt vaak onderscheid gemaakt tussen wat vrouwen en mannen (behoren te) doen. In de sportwereld komen biologische verschillen tussen mannen en vrouwen naar voren. Met gender wordt de historisch gegroeide sociale constructie van mannelijkheid en vrouwelijkheid aangeduid (Knoppers&Elling, 2001: 19). Wat wordt geassocieerd met mannen krijgt meestal meer aandacht en een positievere lading dan wat met vrouwelijkheid geassocieerd wordt. Dit komt naar voren in de sportwereld: de norm is mannensport en pas als vrouwen prestaties leveren/er al dan niet vrouwelijk uitzien, krijgen zij media-aandacht (Knoppers&Elling, 2001: 19).
Hegemonie: Hegemonie kan gedefinieerd worden als de vaststaande, geaccepteerde normen

en waarden binnen een cultuur. Deze wordt uitgedragen door instituties en nageleefd door de

maatschappij (“Hegemony is the control of consciousness by cultural dominance through the

institutions of society” (Wearing, 1998: 62)). Hegemoniale mannelijkheid is een dynamisch sociaal-culturele vorm waar macht aan is verbonden. Hegemoniale mannelijkheid verandert dus constant en staat in relatie met de huidige culturele opvatting over vrouwelijkheid (Knoppers&Elling, 2001: 19).
Mediasport: Volgens de bedenker van de term, Ruud Stokvis, is mediasport ‘een vruchtbare

samenwerking tussen commercie, topsport en media’ (Knoppers&Elling, 2001: 5, 49). In

onze eeuw zijn sport, televisie, dagbladen, internet en commercie onlosmakelijk verbonden.
Sportjournalistiek: De sportjournalistiek is een aparte tak binnen de journalistiek. Terwijl één van de kernfuncties van de journalistiek objectieve verslaggeving is, is dit binnen de sportjournalistiek bijna onmogelijk. De beleving en weergave van sfeer zorgen ervoor dat een wedstrijd altijd met eigen interpretatie te maken heeft. Sportjournalistiek is door de hoge amusementsfunctie lange tijd niet serieus genomen als beroep (Stokvis, 2003: 169,170).

Bijlage 2: Methodologie
Ruud Stokvis (2003: 150) beschrijft in zijn boek Sport, Publiek en Media de methodologie van een scriptie uit 1992. Het onderzoek naar de verschillen in verslaggeving is geschreven door een student communicatiewetenschappen, Kees Schaapman. Voor zijn analyse maakte Schaapman gebruik van een vast codeerschema. Hij lette specifiek op:
A – de wedstrijdverloop

B – de wedstrijdanalyse/beschouwing

C – het commentaar

D – de quotes

E – overigen (Stokvis, 2003: 150).
Op deze manier vergeleek Schaapman de verslaggeving van verscheidene sporten met elkaar. Voor dit onderzoek is het vooral nodig een vergelijking te maken tussen de mannelijke uitzending van de Eredivisie en de vrouwelijke variant ervan. De aspecten die van belang zijn voor deze vergelijking zijn:
A – Tijd van aanvang

Wordt het vrouwenvoetbal, net als het mannenvoetbal, op een gunstige tijd uitgezonden?

B – Totale tijdsduur

Duurt het programma dat de mannelijke Eredivisie behandelt net zo lang als het programma dat aandacht aan de vrouwelijke Eredivisie besteed?

C – Voorbeschouwing

Kent de vrouwelijke variant ook een voorbeschouwing voor de werkelijke uitzending van het wedstrijdverloop? Zo ja, duurt de voorbeschouwing even lang? Zijn het dezelfde verslaggevers die de voorbeschouwing op zich nemen, of zijn het hele andere personen ingeschakeld? Kortom, wat zijn de overeenkomsten en de verschillen? Ook inhoudelijk wordt de voorbeschouwing vergeleken: wordt er over hetzelfde gepraat? Is de toon anders dan bij de voorbeschouwing van de mannelijke eredivisiewedstrijden?

D – Wedstrijdverloop (inhoudelijk [scheidsrechters, aantal toeschouwers] en duur)

Hoe lang duurt de samenvatting van een eredivisiewedstrijd van de vrouwen? Zijn er verschillen te ontdekken wat betreft cameragebruik? Wat voor rol spelen de aanwezige toeschouwers? Wie zijn de scheidsrechters? Op welke toon vindt de verslaggeving van de wedstrijd van de vrouwen plaats?

E – Nabeschouwing (inhoudelijk en duur)

Kent de vrouwelijke variant ook een nabeschouwing voor de werkelijke uitzending van het wedstrijdverloop? Zo ja, duurt de voorbeschouwing even lang? Zijn het dezelfde verslaggevers die de voorbeschouwing op zich nemen, of zijn het hele andere personen ingeschakeld? Kortom, wat zijn de overeenkomsten en de verschillen? Ook inhoudelijk wordt de voorbeschouwing vergeleken: wordt er over hetzelfde gepraat? Is de toon anders dan bij de voorbeschouwing van de mannelijke eredivisiewedstrijden?

F – Overigen

Zijn er nog andere aspecten die van belang zijn? Is de begintune bijvoorbeeld anders? Vindt het programma in dezelfde setting plaats? Gedraagt de presentator/presentatrice zich anders?


Beide programma’s zijn dus apart geanalyseerd aan de hand van bovenstaande vragen. Schematisch ziet dat er als volgt uit:

Schema programma RTL Voetbal: Eredivisie en RTL Voetbal: Eredivisie Vrouwen








Duur

Inhoudelijk

Tijd van aanvang










Totale tijdsduur










Voorbeschouwing










Wedstrijdverloop










Nabeschouwing










Overigen









1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

  • 4.1. Methodologische verantwoording

  • Dovnload 0.74 Mb.