Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


De zon knalt als zelden tevoren

Dovnload 7.98 Kb.

De zon knalt als zelden tevoren



Datum14.09.2017
Grootte7.98 Kb.

Dovnload 7.98 Kb.

De zon knalt als zelden tevoren

Volkskrant, 8 november 2003



IJskernen laten zien dat de zon de laatste decennia de meeste zonnevlekken vertoont sinds mensenheugenis. De onrust op de zon van de laatste weken past in een patroon.
Het is, begint de Finse geofysicus Ilja Usoskin van de universiteit van Oulu, natuurlijk zuiver toeval dat zijn paper gepubliceerd gaat worden net nu de extreme onrust op de zon wereldwijd voorpagina's haalt en het noorderlicht de Finse nachthemel kleurt.

Maar toeval dat de zon dezer dagen erg actief is, is het geenszins. In het artikel, dat binnenkort zal verschijnen in het topblad Physical Review Letters, schrijft Usoskin, samen met Finse en Duitse collega's, dat de zon de laatste zestig jaar actiever is dan in zeker elfhonderd jaar daarvoor.

Serieuze astronomische waarnemingen gingen nooit verder terug dan een eeuw of drie.

Daaruit is wel bekend dat de zon in een cyclus van circa elf jaar telkens naar een maximum activiteit toewerkt om die daarna weer omlaag te brengen. Het laatste zonnemaximum was in 2000. De uitbarstingen van de laatste week, met dinsdag de heftigste ooit, treden opmerkelijk lang na het maximum op, meldden deskundigen deze week.

Een unicum, denken Usoskin en zijn collega's. Maar ze moesten een kolossale theoretische omweg maken voor hun reconstructie van de zonne-activiteit.

Zijn er veel zonnevlekken, dan reikt de magnetische invloedsfeer van de zon relatief vaak tot de aarde. Daardoor bereikt minder kosmische straling, geladen energetische deeltjes uit het heelal, de aarde. Normaal gesproken slaat die kosmische straling in op atomen van zuurstof en stikstof in de aardatmosfeer. Daarbij ontstaat via een kernreactie het radioactieve element berillium-10, dat zich hecht aan stofdeeltjes in de atmosfeer en binnen een paar maanden op het aardoppervlak kan neerdwarrelen. Waarna het in poolgebieden opgesloten raakt in sneeuw en uiteindelijk het pakijs.

Usoskin en zijn groep ontwikkelden een rekenmodel, waarin ze aan de hand van zonne-activiteit via vijf stappen voorspelden hoeveel berillium-10 er in een bepaald zonnevlekken-jaar in pakijs terechtkomt. Hoe minder berillium10, hoe minder zonnevlekken, is het devies.

Ze ijkten het model aan de hand van berillium-metingen in ijskernen uit de periode na 1650 waarin zonnevlekken netjes zijn geregistreerd. En vervolgens draaiden ze de redenering om, voor een lange periode daarvóór waarvan wel ijskernen beschikbaar zijn, maar geen zonnevlek-gegevens.

Hun historische reconstructie, gemaakt aan de hand van boorkernen uit het ijs van centraal Groenland en de Zuidpool, gaat terug tot het jaar 850. In de reeks zijn tal van kwalitatieve waarnemingen uit het verleden niet alleen duidelijk zichtbaar maar ook te kwantificeren. Zo is het beroemde Maunderminimum tussen 1640 en 1710 onmiskenbaar, toen het in Europa zo koud was dat er wordt gesproken van een Kleine IJstijd en de zon volgens de overlevering lang geen vlekje vertoonde. Voor het eerst is daarbij nu een concreet zonnevlek-getal aan te geven: tien tot dertig, tegen een huidig niveau van in de zeventig.

Dat laatste is historisch uniek, tonen Usoskin en zijn team aan. `Dat de 20ste eeuw een veel actievere zon heeft dan normaal, was al bekend. Dat zoiets al een millennium niet is voorgevallen, is nieuws.'

Zeker is dat de Finse reconstructie naadloos aansluit bij Deense studies die in 1997 een statistisch verband vonden tussen het aantal vlekken op de zon en het opwarmende klimaat op aarde.

Broeikas-sceptici grepen die aan om de rol van broeikasgassen als kooldioxide in twijfel te trekken, en dus de harde maatregelen die nodig zijn om de uitstoot te beperken. Klimatologen onderkenden na enige aarzeling het verband, maar wezen erop dat niemand weet hoe zonnevlekken dan precies ons klimaat beïnvloeden. Bovendien kan het verband maar een deel van de waargenomen opwarming verklaren, denken zij.



Ilja Usoskin zal het om het even zijn wie er in dat debat gelijk heeft. `Het klimaat is niet ons onderwerp, dat is de zon', zegt hij. `Maar we realiseerden ons natuurlijk wel dat er ook belangstelling uit deze hoek zou ontstaan. Dat mag. Zo werkt wetenschap.'


Dovnload 7.98 Kb.