Een onderzoek naar de gevolgen van de liberalisering van de handel in landbouwproducten voor milieu en de voorziening van basisbehoeftes

Dovnload 4.64 Mb.

Een onderzoek naar de gevolgen van de liberalisering van de handel in landbouwproducten voor milieu en de voorziening van basisbehoeftes

Grootte4.64 Mb.

Dovnload 4.64 Mb.
1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24

Literatuur, websites en video

* A SEED, ‘De schuldencrisis een voortdurend drama’, Nijmegen, 1994

* A SEED Europe, ‘The South, feeding the world and food security’ uit ‘Enige kritische artikelen over het wereldvoedselprobleem en de rol van gentechnologie’ van het Nederlands Platform Gentechnologie, Amsterdam, 2001

* A SEED Europe, ‘UN-Corporated! Magazine – People, Planet and Prosperity – United Nations World Summit – Rio + 10 Years of Corporate Power’, Augustus 2002

* Attac Nederland, ‘De Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds: bouwers of brekers?’ 2000

* Bello, Walden, ‘What’s Wrong with the Oxfam Trade Campaign’, in Sand in the Wheels Newsletter 126 van Attac , 2002

* Berthelot, Jaques, ‘Commentaar op ‘The CAP and its Critics’ van Corrado Pirzio-Biroli topambtenaar van Franz Fischler EC landbouw’, en, juni 2002

* Bleijerveld, Rob, ‘Groenwassen en blauwjassen – Transnationaal ondernemen in VN-structuur’, in WTO.ZIP (e-maillijst) nummer 18, 22-8-2002

* BBO (Bureau Beleidsvorming Ontwikkelingssamenwerking), Stichting Wereldvoedselvraagstuk, Wageningen Universiteit, Alternatieve Konsumenten Bond en ICCO, Naar Johannesburg en verder – Duurzame productie en consumptie van voedsel in noord en zuid’, 2002

* Birdlife International, ‘CAP Reform Proposals’, 2002

Bronnen hierin:

  • Ekins, P., C. Folke & R. Costanza, ‘Trade, Environment and Development – The Issues in Perspective’, Ecological Economics 9 (1): 1-12, 1994

  • HMSO, ‘A Better Quality of Life: A Strategy for Sustainable Development for the United Kingdom’, Londen, 1999

* Boerderij, ‘Minder premie en papier, meer vrijheid’, 16-7-2002

* Boersema, J.J., J.W. Copius Peereboom, W.T. de Groot (redactie), ‘Basisboek Milieukunde’, Boom Meppel, 1994

* Bureau voor officiële publicaties der Europese Gemeenschappen, ‘Europa’s Agenda 2000 – De Europese Unie versterken en uitbreiden’, Luxemburg, 2000

* CAB International, B.A. Keating and J.R. Wilson (editors), ‘Intensive Sugarcane Production –Meeting the Challenges Beyond 2000’, Wallingford Oxon UK, 1997

* CEE Bankwatch Network, ‘Heavy Footprint – The World Bank and Environment in Europe and Central Asia’, Budapest, 2000

* Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM 1), ‘Naar een duurzame landbouw en voeding in Nederland – Basisdocument voor de Vereniging Milieudefensie’, Utrecht, 2001

* Centrum voor Landbouw en Milieu (CLM 2), ‘Handelspolitieke aspecten van duurzame landbouw’, 2001

* Consumers International, ‘The Agreement on Agriculture – An Impact Assessment by Consumers International’, London, 2001

* Cosun (Coöperatieve suikerverwerker), ‘Cosun magazine’, Juni/Juli 2002

* CSM (o.a. private suikerverwerker), ‘Jaarverslag 2000-2001’, Amsterdam, 2001

* Cypher, James M. And James L. Dietz, ‘The Process of Economic Development’, Routledge, London and New York, 1997

* Daly, H., ‘Free Trade, Capital mobility and Growth versus Environment and Community’, Den Haag, 1996

* Davidson, Joan, Dorotty Myers, with Manab Chakraborty, ‘No time to waste – Povery and the Global Environment’, Oxfam UK and Ireland, Oxford 1992

* Draycoot, A.P., M.F. Allison and M.J. Armstrong, ‘Changes in fertilizer usage in sugar beet production’, in Proceedings of the 60th IIRB Congress (p.39-53), Cambridge, July 1997

* Driessen, P.P.J. en P. Glasbergen, (red.), ‘Milieu, samenleving en beleid’, Den Haag, 2000

* Eckersley, Robyn, ‘Environmentalism and Political theory – Towards an ecocentric approach’, UCL-Press, New York,1992

* The Ecologist, artikel 154 door Ed Metcalfe, ‘Nor Any Drop To Drink’, 2000 via

* The Economist p.61-62, ‘Latin America’s economy Drowning in cheap coffee’, 29-9-2001

* Einarsson, Peter, ‘Agricultural trade policy as if food security and ecological sustainability mattered – Review and analysis of the alternative proposals for the renegotiation of the WTO Agreement on Agriculture’, A report from Church of Sweden Aid, Forum Syd, The Swedish society for nature conservation and The programme of global studies, Stockholm, 2000,

* Evenblij, Maarten, ‘Biodiversiteit kun je niet eten’, Concept-hoofdstuk voor de conferentie van de NCDO in Amsterdam, oktober 2001

* Fluitman, René, ‘Max Havelaar Koffie: Tussen handel en idealisme – Een studie naar de effecten van Max Havelaar koffie bij een viertal boerenorganisaties in Guatemala’, Derde Wereld Centrum, Nijmegen, 1998

* Food First, Stephen Leahy, ‘North Looks South For “Real” Green Revolution’, 25-2-2002, via

* Friends of the Earth Europe, ‘Food and Farming: Time to Choose! – Position Paper, Summary of Position Paper en Quotable Quotes’, Brussel, 2002

Bronnen hierin:

  • DGVI/DGXI/Eurostat 1999, ‘Agriculture, Environment, Rural Development: facts and figures – A challenge for agriculture’, Brussel, 1999

  • Humphrys, John, ‘These Toxic Times’ in ‘The Great Food Gamble’ p.48, Hodder & Stoughton, Londen, 2001

  • Lucas, Caroline, ‘Stopping the Great Food Swap’,

  • PAN – Pesticide Action Network,

  • UK Health Education Authority, ‘Improving diet and health through European Union food policies’, 1999

  • UNDP, ‘Human Development Report’ p.5, 1998

* Friends of the Earth Europa, ‘Annex 4: Jose Bové or Renate Künast? Abolish WTO or reform WTO? Payment per area or payment per product? Regionalisation or Market access?, 2002a

* Friends of the Earth International (FOEI), ‘The world trade system: Winners and losers – a resource book’, Amsterdam, 2001 /

* Friends of the Earth International (FOEI), ‘The world trade system – How it works and what’s wrong with it’, Amsterdam 2001a /

* Friends of the Earth International (FOEI), ‘Sparks of hope, fires of resistance: FOEI celebrates the sustainable path forward’, Amsterdam, 2001b

* De Gelderlander ? (Milieuknipselkrant van het UCM KU Nijmegen), ‘Te veel gif in fruit en groenten’, Nijmegen, 8 augustus 2001

* Greenfield, Gerard, ‘Vietnam and the World Coffee Crisis: Local Coffee Riots in a Global Context’, in Sand in the Wheels, Newsletter 121 van Attac, en van,, 5-4-2002

* Green Pepper - Environmental rasicm p.23, door Aurora Donoso, FoE Ecuador, 'Ecological debt', CIA Office, Amsterdam, summer 2001

* Greider, William, ‘A New Giant Sucking Sound’,

* Handelskrant, ‘Uiteindelijk betaalt de consument de speculatie’, Fair Trade Organisatie, Culemborg, juli 1998

* Hazeleger, Barend ‘EU sugar policy – assessment of current impact and future reform’ – Agrapen 2001

Bronnen hierin:

  • FAO, ‘Effects of Trade Liberlization on the World Sugar market’, 2001

  • Goodison 1, ‘The impact of the EU regime on individual Southern Africa sugar producing countries’, 2001

  • Goodison 2, ‘The EU sugar regime’, 2001

  • Goodison 3, ‘The future of the Common Agricultural Policy: implications for developping countries’, 2001

  • Kaplan, ‘Trade and Industrial Policy on an uneven playing field: the case of deciduous fruit canning industry in South Africa’, in World Development no. 10, 1999

  • LEI, ‘Multilateral trade liberalisation and developing countries – A North-South perspective on agriculture and processing sectors’, 2000

  • Nederlandse Akkerbouw Vakbond, ‘Rekening-courant: louter plussen’, 1999

  • NEI, ‘Evaluation of the Common Organisation of the markets in the Sugar sector’, 2000

  • Oxfam, ‘Everything but Arms and Sugar – European Parliamentary Briefing’, 2000

  • Oxfam IDS, ‘The Impact of the EU’s ‘Everything but Arms’ Proposal: A Report to Oxfam’, 2001

  • Smeessens, Jean Francois, ‘Initiative PMA et sucre: Vers un “compromis” dangereux?’, 2001

* Held, David, Athony McGrew, David Goldblatt & Jonathan Perraton, ‘Global transformations – Politics, Economics and Culture’, Cambridge 1999

* Hines, Colin, ‘Localization – A Global Manifesto’, Earthscan, Londen, 2000

* Hivos and Friends of the Earth International, ‘GMOs, liability, TRIPS and the struggle for Farmers’ rights’, paper ter gelegenheid van een expertmeeting te Den Haag, 17 april 2002

* Hivos en Milieudefensie, ‘Na de Groene Revolutie, een Genen Revolutie?’, Amsterdam, 2000

* IFOAM EU Regional Group (International Federation of Organic Agriculture Movements), ‘A sustainable agricultural policy for Europe – Position paper on CAP review and reform’, 2002

* ICPPC, ‘A short history and activities of ICPCC (International Coalition to Protect the Polish Countryside)’, 2002

* Intermediair, ‘Voor elke 300 sigaretten sneuvelt een boom’

* IS, Internationale Solidariteit, ‘Hun geld of onze gezondheid?’ en ‘WTO-rechtswinkel krijgt het druk’, Ministerie van Buitenlandse Zaken, Den Haag, oktober 2001

* IS, Internationale Solidariteit, ‘Protectionisme niet in belang van Europa’, Ministerie van Buitenlandse Zaken, Den Haag, mei 2002

* IS, Internationale Solidariteit, ‘Weg met de wereldhandel’, door Harjo Hoiting (NAJK), aug. 2002

* Internationale Solidariteit, ‘Hoe meer Mercedessen, hoe beter – Stiglitz’ vlammend essay over perverse globalisering’, oktober 2002

* IUCN The World Conservation Union, ‘The Netherlands & World Ecology’, Amsterdam, 2002

* Jager, Jepma & Kamphuis, ‘Wereldeconomie in beeld – Inzichten in de internationale economie’, Open Universiteit Heerlen, 1996

* Jubilee Nederland, ‘De agenda na 2000 - Documentatiemap’, Utrecht, 10-2-2001

* Klein, Naomi, ‘No Logo – De strijd tegen de dwang van wereldmerken’, Lemniscaat b.v., Rotterdam, 2000

* Kleinpenning, J.M.G. (redactie), ‘Milieuproblemen in ontwikkelingslanden – Een sociaal- geografische inleiding’, Van Gorcum & Comp B.V., Assen, 1993

* Kodewes-bulletin, De andere stemmen van de planeet – Madrid ’94, hierin Vandana Shiva: ‘We hebben een nieuwe anti-slavernijbeweging nodig’, nummer 16, 1e kwartaal 1996

* Komitee voor de Opheffing van de Derde-Wereldschuld en Stichting Grenzeloze Solidariteit, ‘Wereldbank, IMF, Wereldhandelsorganisatie ’t is genoeg (II)’, Brussel 1996

* Koning, Niek, ‘Agricultural negotiations in the WTO: history, backgrounds, implications’, Wageningen, 2001 Niek.Koning@Alg.AAE,WAU.NL

* Koning, N.B.J., P.S. Bindraban & A.J.A. Essers (red.), ‘Wageningse visies op voedselzekerheid’, Wageningen UR, 2002

* Lauber, V., ‘Ecology, Politics and Liberal Democracy’, Government and Opposition 13 (p.199-217), 1978

* Leeson, S., ‘Philosophic implications of the ecological crisis: The authorian challenge of liberalism’, Polity 11 (p.303-317), 1979

* LEI (Landbouwkundig Economisch Instituut), ‘Tussen interventie en vrijhandel – WTO en de Nederlandse agrosector’, Den Haag, 1999

* Lock, G., H. van Gunsteren & E. Balibar, ‘Sterke posities in de politieke filosofie’, Stenfert Kroese, Leiden, 1989

* Los Angeles Times door Marc Edelman, ‘Price of Free Trade: Famine’, 22-3-2002

* LTO Nederland, ‘Factsheet Ontwikkelingslanden (feiten omtrent importbelemmeringen, handelsverstoringen en ontwikkelingsmogelijkheden voor OWL’, Den Haag, 24-4-2001

* Madeley, John, ‘Trade and hunger – an overview of case studies on the impact of trade liberalisation on food security’, A report from Church of Sweden Aid, Diakonia, Forum Syd, the Swedish society for nature conservation and The Program of global studies, Stockholm, 2001,

* McMurtry, John, ‘The FTAA and the WTO: The Meta-Program for Global Corporate Rule’, via , 2001

* Metro (of Spits), ‘Indonesië vernielt mangrovebossen’, 2001

* Milieudefensie, ‘Visie en strategie: Landbouw en Voedsel’, Amsterdam, 2002

* Milieudefensie en Friends of the Earth Europa, ‘Wat is er mis met de WTO?’, Amsterdam, 2001

* Milieudefensie en Novib, ‘Concepttekst voor het regeerakkoord “Eerlijke Wereld”’, 2002

* Ministerie van LNV, ‘Gemeenschappelijk landbouwbeleid op langere termijn – Discussienota LNV’, 1999

* Ministerie van LNV, ‘Voedsel en groen – Het Nederlandse agro-foodcomplex in perspectief’, Den Haag, 2000

* Ministerie van LNV, ‘Boeren bij vrijhandel – De Nederlandse agrosector bij handelsliberalisatie en EU-uitbreiding: een verkenning’, Den Haag, 2002

* Mol, Arthur P.J., ‘Globalization and Environmental Reform – The Ecological Modernization of the Global Economy’, Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts, 2001

* Morgan, Jamie, ‘The upside down world of neo-liberal economics’, in ‘Sand in the Wheels nummer 141’, van, 21-8-2002

* NCDO, ‘Handel en Duurzaamheid’, Amsterdam, 1998

* NCIV (Stichting Nederlands Centrum voor Inheemse Volken), Joji Cariño, ‘Indigo – Tijdschrift over inheemse volken, nr.1 p.12-13 ‘Biodiversiteit als koopwaar – Inheems erfgoed ten prooi aan commercie’, Amsterdam, januari/februari 2002

* Nederlandse Akkerbouw Vakbond, ‘Agribusiness en boerenbelang’, Drukkerij Ernsting v.o.f., Wageningen, 1997

* Nederlandse Akkerbouw Vakbond, ‘Akkerbouw heeft de toekomst – Economisch èn maatschappelijk duurzaam’, Standdaarbuiten, 2002

* New York Times door Tim Weiner, ‘In Corn’s Cradle, U.S. Imports Bury Family Farms’, 26-2-2002

* Novib Oxfam Netherlands, ‘Meten met twee maten – handel, globalisering en armoedebestrijding’, Den Haag, 2002

* NRC, ‘Vrijhandel werkt, nu het handelsbeleid nog’, opinie van Steven Brakman, Harry Garretsen en Arjen van Witteloostuijn, 10-11-2001
* NRC (1), ‘Landbouwbeleid Europa moet taboes doorbreken’, 11-7-2002

* NRC (2), ‘Gemengd onthaal landbouwplan EU’, 11-7-2002

* NRC (3), ‘Koffie na recordoogst goedkoper’ en ‘Goedkope koffie overspoelt de wereld’, 1-2-2002

* NRC (4), ‘Geen cola maar kokossap – Indiase boeren willen niet meer afhankelijk zijn van buitenlandse goederen’, 19-2-2001

* Oikos, ‘Jubilee 2000 Campagnemap en Nieuwsbrieven’, 1999-2000-2001

* Onze Wereld, ‘Koffieboer zit klem’, November 2001

* Onze Wereld, ‘Glibberige cijfers’, door Robert Went, Juli/Augustus 2002, p. 62-67

* Oogst Landbouw (weekblad), ‘Landbouw geen obstakel WTO’, 26-10-2001

* Perman, Roger, Yue Ma, James Mc Gilvray and Michael Common, ‘Natural Resource & Environmental Economics’, New York, 1999

* Platform Aarde, Boer, Consument, ‘Aarde, boer, consument’, Lottum, 2002

* Potter, Robert B., Tony Binns, Jennifer A. Elliott, David Smith, ‘Geographies of development’ Harlow, 1999

* Public Citizen’s Global Trade Watch, ‘Down on the Farm: NAFTA’s Seven-Years War on Farmers and Ranchers in the U.S., Canada and Mexico’, Washington DC, 2001

* Ravage actieblad nr.5, p.16-18, ‘Het grootste geheim achter de globalisering – Export Credit Agencies’, Amsterdam, 5-4-2002

* Roots p.15, ‘Privatisation of common ground’, uitgegeven door A SEED Europe, maart-april 2002

* Schmitt, Jochen, ‘Monterrey, een voorbeeld voor Johannesburg? - Zich ontwikkelende landen en NGO’s verloren belangrijke slag’, in WTO.ZIP (emaillijst) nummer 18, 22-8-2002

* Sharma, Devinder in The Hindu Business Line, vertaald door het Nederlands Platform Gentechnologie, ‘Biotechnology is geen oplossing voor het hongerprobleem’, New Delhi/Chennai/Mumbai /Bangalore, 21-7-2000

* Sharma, Devinder, ‘The case for ‘true reform’ in farm trade’, oktober 2001, via

* Shepherd, Mark A., Eunice Lord, Ross Mitchel and Simon Groves, ‘Sugar beet – nitrate leaching after harvest and consequences for longer-term losses’, in Proceedings of the 60th IIRB Congress p.347-351, Cambridge, July 1997

* Shiva, Vandana ‘Monocultures of the mind – Perspectives on biodiversity and biotechnology’, Zed Books / Third World Network, Penang Maleisië, 1993

* Shiva, Vandana, Cathariana Halkes, Gerrit Huizer, en Jan Paul Smit, ‘De armoedige levensvisie van het rijke westen – Milieu- en Derde-wereldproblemen: het resultaat van geestelijke monocultuur’, Ten Have, Baarn, 1997

* Shiva, Vandana, ‘The violence of the Green Revolution’, Zed Books / Third World Network, Penang Maleisië, 1991

* Shiva, Vandana, ‘Self-Imposed Sanctions: The WTO and India’, 22-10-2001

* Shiva, Vandana, ‘Export at any Cost: Oxfam’s Free Trade Recipe for the Third World’, in : Sand in the Wheels, newsletter 129, mei 2002

* Smit, Jan Paul, ‘Duistere machten – Cargill en andere agro-concerns bedreigen de boeren, de wereld, ons eten’, Agri & Cultuur, Amsterdam, 2000 of via

* Smit, Jan Paul, ‘Openlijk verzet en heimelijke slimmigheidjes tegen WTO-landbouwpolitiek’, 4-3-2002 via

* South China Morning Post door Mark O’Neill, ‘Grain Farmers already feeling WTO squeeze’, 29-1-2002

* Stalenhoef, Diana, Directie Natuurbeheer Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, ‘Handel en Natuur – Grondstoffen-exploitaties, belangrijke natuurwaarden en aangrijpingspunten voor Nederlands beleid’, ’s-Gravenhage, 1996

Bron hierin:

  • EFTA (European Fair Trade Association), ‘Fair Trade Jaarboek 1995’, Maastricht, 1995

* Stichting Oecumenische Hulp, ‘Food Security, Agriculture and Trade’, Utrecht, 1999

* Sustain 2 - The alliance for better food and farming (door Alexis Vaughan), ‘Sugar, trade and Europe – A discussion paper on the impact of European sugar policies on poor countries’, Londen, 2000 Bronnen hierin:

  • Dunlop, A., ‘What future for Lome’s Commodity Protocols?’, ECDPM Discussion Paper 5, Maastricht, 1999

  • Eurostep 1, ‘An Agreement with the ACP for the new millennium’, Brussel, 1999

  • Eurostep 2, ‘EurostepDossier on CAP & Coherence’, Brussel, 1999

  • Grynberg, R., ‘The impact of the Sugar Protocol of the Lomé Convention on the Fiji Economy’, South Pacific, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University, No. 95-98 56 pp, 1995

  • Kennan, J. & C. Stevens, From Lomé to the GSP: Implications for the ACP of Losing Lomé Trading Preferences’, University of Sussex, European Development Policy Study Group, Discussion Paper 8, Brighton, 1998

  • McQueen, M., ‘The Impact Sudies on the effects of REPAs between the ACP and the EU’, ECDPM Discussion Paper 3, Maastricht, 1999

  • The Nation, ‘Imports flood Kenya Sugar market’, Nairobi, 1998

  • Reddy, M. & J. Yanagida, ‘Welfare Implications of Alternative markets – A case styudy of Fiji’s sugar industry’, Journal of South Pacific Agriculture 15(1), 52-60,, 1998

  • Sustain 1 - The alliance for better food and farming (door Vaughan, Francis, Hird, Lobstein, Sayte), ‘Sweet and sour’, Londen, 2000

* Tellegen, Egbert en Maarten Wolsink, ‘Milieu en Samenleving: een sociologische inleiding’, Stenfert Kroese, Leiden, 1992

* Törner, Lars, ‘Energy balance for sugar beet growing: influence of nutrient efficiency and level of mechanisation’, in Proceedings of the 60th IIRB Congress (p.133-139), Cambridge, July 1997

* Vermeersch, Etienne, ‘De ogen van de Panda – Een milieufilosofisch essay’, Antwerpen, 1988

* Verschuren, Piet, en Hans Doorewaard, ‘Het ontwerpen van een onderzoek’, Lemma BV, Utrecht, 2000

* De Volkskrant, ‘Honger botst met milieubescherming’, Amsterdam, 30 mei 1992

* De Volkskrant, ‘Tekorten aan drinkwater bedreigen wereldbevolking’, 12 augustus 1995

* De Volkskrant, ‘Hogere temperatuur raakt arme landen’, Amsterdam, 19-2-2001

* De Volkskrant, door Cameron Duodu, ‘ De generaal in de arena van de wereldhandel’, 30-5-2001

* VROM, ‘Voorbereidende tekst Nationale Strategie Duurzame Ontwikkeling’, Den Haag, 2002

* The World Resources Institute, The United nations Environment Programme, The United Nations Development Programme, The World Bank, ‘World Resources 1998-99’, Oxford University Press, New York, Oxford, 1998

* Went, Robert, ‘Glibberige cijfers’, in Onze Wereld, juli/augustus 2002, p. 62-67)

* Worldwatch Institute (WWI) ‘State of the World 1994 hierin ‘Rebuilding the World Bank (Hilary F. French)’, W W Norton New York, London, 1994

* Worldwatch Institute, ‘Cropland losses threaten world food supplies’, 1996, via

* Worldwatch Institute, Lester R. Brown, ‘The Agricultural Link: How Environmental Deterioration Could Disrupt Economic Progress’, Washington DC, 1997, via

* Yin, Robert K., ‘Case study research’, 1994

* Zehle, Soenke, ‘Beyond Neoliberalism: Civil Society as a Transnational Project’, in ‘Sand in the Wheels nummer 141’, via, 21-8-2002


  • 50 years is enough: ‘False profits: Who wins, who loses when the IMF, World Bank and WTO come to town’

  • Attac: : Sand in the Wheels nr. 121, 126, 129, april – mei 2002

  • Thomas Barasa van Community Rehabilitation and Environmental Program (CREP),

  • De Nieuwe Omroep:, emaillijst

  • The Ecologist:

  • Eurostep: netwerk van 22 ontwikkelingsorganisaties in de EU: of

  • Food First:

  • Friends of the Earth Europe – landbouw en voedselcampagne 2002:

  • Friends of the Earth International: ‘Greening the Bretton Woods Institutions’, 1998 en ‘The burden of debt: Debt, the Environment and People’

  • Friends of the Earth International (FOEI): : The world trade system – Winners and losers, 2001

  • Friends of the Earth International (FOEI): : The world trade system – How it works and what’s wrong with it, 2001a

  • Geocities:, ‘Philippine Agri Lost $3.5 Billion in Foreign Trade Under GATT in Five Years’, 24-8-2001

  • Global Exchange: , ‘World Bank / IMF Fact Sheet’, 2000

  • General Secretariat of the African, Caribbean and Pacific Group of States (ACP-landen):

  • Handelskansenvoorarmen Ministerie van Buitenlandse Zaken:

  • International Forum on Globalization:

  • ISGN:, ‘An Impact Study of Agricultural Trade Liberalization in the Philippines’

  • Jubilee 2000 United Kingdom: ‘Bread for the World Institute – Debt & Development Dossier’, 2000

  • Ministerie van LNV: , ‘Codex Alimentarius’,

  • Oxfam International:

  • Third World Network: , ‘Globalisation of agriculture and rising food insecurity’, 1996

  • Third World Network: , ‘Jubilee 2000 and the campaign of debt cancellation’

  • Trade Observatory van IATP: ‘1,2 Million Sacks of Imported Rice, A Spice of WTO’s Appetite for Destruction – KMP’, 7-09-2001

  • Worldbank: , ‘Partners in Transforming Development: New appraoches to Developing Country-Owned Poverty Reduction Strategies’

  • Worldwatch Instiute:


* Suddeutsche Rundfunk, SWR, ‘Zuckerrübe gegen zuckerrohr (Suikerbiet tegenover suikerriet)’, 2001, uitgezonden door ARD, bekeken bij CSM Suiker BV, Diemen -(contactpersoon Friso de Vries)


Bijlage 1 Artikel ‘Ecologische Schuld’ volgens FOE Equador (uit Green Pepper, 2001)

Bijlage 2 Lijst van ACP-, LDC en HIPC-landen (uit Sustain 2, 2000)

Bijlage 3 De effecten van SAP’s: cases India, de Filippijnen en Papua Nieuw Guinea

1. De case India (Vandana Shiva in Kodewes-bulletin 1994, p.32-35)

In de jaren ’60 werden er in de landbouwsector van India geen schulden gemaakt. In 1965 werd echter mondiaal de Groene Revolutie gelanceerd. In India en andere delen van Azië werd ze gelanceerd door middel van door de Wereldbank opgelegde voorwaarden. In het begin van jaren ’60 waren de westerse multinationals klaar voor de export van een zeer chemisch en kapitaalintensief landbouwpakket. De chemische industrie, de zaadindustrie en de banken zochten een afzetmarkt voor dit pakket. India dat in 1965 een droogte kende kon alleen onder voorwaarde van een hervorming van haar landbouwbeleid, een devaluatie van haar munt en het toepassen van het pakket van de ‘Groene Revolutie’, voedselhulp van de VS krijgen.

In de westerse literatuur is bekend dat juist door deze Groen Revolutie onder invloed van onder andere de Wereldbank, grote hongersnoden werden voorkomen. De gevolgen waren echter dat hoewel de export van landbouwproducten steeg, er ook een grote schuldenlast werd opgebouwd om alle inputs (zaden, bestrijdingsmiddelen, tractoren en kunstmest) te kunnen betalen. Ook de centrale overheid die dit proces coördineerde kostte veel meer geld.

Het gevolg was ook dat nieuwe gewassen als suikerriet veel meer water nodig hadden dan de traditionele gierst. In Marahash zelfs twee keer zoveel dan de jaarlijkse neerslag. Dit zorgde binnen enkele jaren voor grote watertekorten. Veel boeren raakten hun land kwijt aan banken of grootgrondbezitters, omdat de opbrengsten soms wel drie keer zo laag waren als de kosten. Men kan dan haar leningen niet meer terug betalen die men juist is aangegaan om deze inputs te kunnen betalen. Ook was er veel minder werk beschikbaar voor landarbeiders. Zowel boeren als landarbeiders komen zo terecht in de sloppenwijken van de grote steden.

Shiva vergelijkt deze problemen met de problemen van boeren in het westen die ook vaak onder grote schuldenlast gebukt gaan, wat soms tot zelfmoorden leidt. Dit laatste gebeurt eerder in het westen omdat individuele boeren zich hier zelf de schuld van geven, in landen als India ontstaan er veel eerder grootschalige boerenprotesten (bijvoorbeeld tegen de GATT, nu WTO) omdat men weet dat niet de boeren de schuld hebben maar het systeem dat hen uitbuit.

De Wereldbank blijft maar geld uitlenen aan ontwikkelingslanden omdat zij de overheid kan blijven dwingen de schulden terug te betalen, want een land kan niet failliet gaan. De overheid kan de noodzakelijke deviezen genereren via belasting op landbouw, water of onderwijs.

‘De opheffing van de schuldenlast is de enige morele oplossing voor deze erg onethische economische orde die hele samenlevingen ontwricht en uitroeit.’

In 1991 bedroeg de Indische schuldenlast 71 miljard dollar. Dat was de aanleiding om structurele aanpassingsprogramma’s op te leggen. De Wereldbank schreef onder andere voor dat boeren verplicht moesten worden zaden aan te kopen. Boerenorganisaties moesten verhinderd worden aan boeren te tonen hoe ze hun eigen zaden konden voortbrengen. Naast de commerciële zaden moest men bijbehorende pesticiden aankopen en modern irrigatiesysteem aanleggen. Op deze manier werd de zaadmarkt van India opengebroken voor multinationale ondernemingen als Cargill. Het TRIPs-verdrag binnen de WTO (zie hoofdstuk 6), zorgde ervoor dat boeren voortaan voor de patenten op deze zaden moesten betalen. Het betrof vaak zaden die deze multinationals de boeren eerst ontnomen hebben. Deze patentrechten zorgden weer voor een verder stijging van de schuldenlast van India. Dit geldt ook voor ‘biopesticides’ van de traditionele Neemboom. Van deze boom werden de bladeren en zaden gebruikt in de landbouw en de traditionele geneeskunde. Door patentering van multinationals, en daaropvolgende prijsstijging hebben vele Indiërs hier geen toegang meer toe. Dat geldt niet voor consumenten in de VS. ‘Dat is de dollarisatie van onze economie. Of het nu om grondstoffen, verwerkte producten of landbouwproducten gaat, ze zijn alleen beschikbaar voor hen die de deel uitmaken van de internationale dollareconomie. Voor alle anderen raken die zaken buiten bereik.’

Duurzaam landbouwsysteem waarin traditionele voedselgewassen geteeld werden, produceerden echter niet minder voedsel maar méér. Ze leverden ook meer inkomen op. Ze zijn enkel inferieur omdat ze minder te controleren zijn door gecentraliseerde markten. Ze zijn te divers om in wereldwijde handelssystemen te passen. Gevolg van de afbraak van deze duurzame productiewijze was dat de gewassen, die geproduceerd worden als voedsel en niet voor export, tot marginale gewassen worden gebombardeerd.

De landbouwproductie in Punjab bestond voor 80 procent uit gierst. ‘In de termen van de ‘Groene Revolutie’ werd het een onbelangrijk, minderwaardig gewas, enkel omdat er op de beurs van Chicago niet op geboden werd. En je kan het niet verkopen of erop speculeren op de termijnmarkt. En dat is ook de reden waarom het mensen redt. Op die manier waren mensen in staat zichzelf en hun landbouwsysteem te redden.’

Het systeem waarbij lokale boeren tijdens de Britse kolonisatie van eigenaar landarbeider werden, wordt nu nog steeds herhaald. ‘Dit systeem van ‘bounded labour’ – een term die vaak valt als het over India gaat – maakt deel uit van deze gemanipuleerde handelsverhoudingen. Mensen worden in een situatie van afhankelijkheid gedwongen; de Derde Wereld wordt in een toestand van afhankelijkheid, slavernij, geduwd.’ ‘De opheffing van de schuldenlast moet daarom centraal staan in onze acties voor de afschaffing van deze slavernij van het einde van de twintigste eeuw.’
2. Case de Filippijnen over de relatie tussen SAP’s en de WTO-toetreding

In de Filippijnen hebben dalende wereldmarktprijzen voor suiker er in 1982 voor gezorgd, dat op bijvoorbeeld Negros dat geheel afhankelijk is van de productie van suiker, hele dorpen werden getroffen door inkomstenverlies. Er ontstond wijdverspreide honger onder de boeren hier. Momenteel bestaat deze situatie nog steeds door de lage prijzen, en het feit dat de Filippijnen hun importtarieven hebben moeten verlagen als gevolg van SAP’s opgelegd door Wereldbank en IMF. De eigen productiekosten zijn nog steeds hoger dan de prijzen voor geïmporteerd suiker. Oplossingen moeten worden gezocht in een einde aan deze gesubsidieerde export, maar ook een verbetering van de efficiency en productiviteit van de suikerteelt, of een diversificatie naar andere voedselgewassen. (Sustain 2, p.6)

De SAP’s zorgden er ook voor dat subsidies en productiebeheersings- en prijsstabiliseringssystemen in de landbouw moesten worden teruggetrokken.

Deze problemen kwamen nog eens samen met de onzekere land- en pachtrechten en landhervormingen in het voordeel van grootgrondbezitters, vooral de voedsellandbouw was hiervan het slachtoffer. Maar ook de zo gepromote exportlandbouw kreeg te maken met dalende wereldmarktprijzen, toenemende importbeperkingen in ontwikkelde landen, en met toenemende concurrentie van technologisch-efficiëntere producten en substituten voor deze producten. Met het oog op de WTO-onderhandelingen, verlaagde de Filippijnen hun importtarieven nogmaals gemiddeld met 30% in 1999, hoewel men maar 24% hoefde te verminderen in 2004. Dit deed men in de hoop op betere toegang tot de ontwikkelde landen. De ‘freetraders’in de regering hoopten op een toename van 20% in de export, 60 miljard pesos toename in agrarisch BNP en 500.000 nieuwe banen. Vandaar dat men ondanks protesten van boeren en arbeiders toestemde met toetreding tot de WTO.

Vijf jaar later blijkt dat de Filippijnen niets gewonnen hebben maar alles verloren hebben onder de WTO. De WTO versterkte het effect van de SAP’s nogmaals, vooral door de extra gestegen importen met gedumpt maïs en tarwe uit de VS (via oneigenlijk gebruik van voedselhulpprogramma’s), die boeren wegconcurreerden. De productie van rijst daalde met 24% tussen 1996 en 98 (terwijl de import nu 40% van de eigen geproduceerde hoeveelheid is), de productie van maïs daalde met 20% tussen 1993 en 98 (de import was 25% van de eigen productie). Het gebrek aan subsidies voor irrigatie en infrastructuur speelde ook een rol hierbij. Het resultaat was een toegenomen handelstekort op landbouw van $1 miljard in de jaren 70 en 80, naar $7 miljard in de jaren 90) Door historische en structurele onbalans in de internationale handel is een derde wereld land als de Filippijnen door export van ruwe materialen en import van industriële producten altijd in het nadeel. Sinds 1994 echter importeert de Filippijnen meer agrarische producten dat het exporteerde, met dus in deze sector toenemende handelsbalanstekorten. ( (zie ook hoofdstuk 5 en 6)
3. De case Papua Nieuw Guinea

Volgens de Kasela Palu Group heeft PNG sinds kort ook te maken met 27 SAP’s die verbonden zijn met een lening van de Wereldbank. (PNG heeft een schuld van $8 miljard) Belangrijke onderdelen hiervan zijn:

  • The Customary Land Registration Act eist dat binnen twee jaar al het land moet zijn geregistreerd op de naam van een privé-persoon. Als dit niet gebeurt worden de landrechten afgenomen. Na registratie moet het land ‘ontwikkeld’ worden binnen twee jaar, anders wordt het afgenomen door de overheid. Wat ‘ontwikkeld’ betekent staat niet in de wet, maar laat zich raden. Momenteel is 97% van het land in PNG in bezit van inheemse volkeren en gemeenschappen, dit betekent een drastische landhervorming die lijnrecht tegen eeuwenlange gebruiken in gaat.

  • The Internal Security Act zal de mobiliteit tussen de twintig provincies in PNG drastisch beperken. Men heeft voortaan een geldig paspoort nodig, genoeg geld en een verblijfadres om te mogen reizen naar een andere provincie. Ook moet men voortaan toestemming aanvragen voor bijeenkomsten van meer dan vijf mensen.

  • IMF en de Wereldbank eisen de privatisering van publieke diensten als gezondheidszorg, onderwijs en andere sociale dienstverlening.

Er zijn al felle protesten geweest waarbij 17 doden vielen, ook zijn er al verschillende illegale boskap- en mijnbouwactiviteiten begonnen door buitenlandse bedrijven. Hierbij worden parlementsleden omgekocht. Door de huidige grondwetgeving heeft een gemeenschap echter nog een boskapbedrijf van zijn land kunnen verjagen.

Degene waar deze informatie van komt is ook al twee keer beschoten vanuit de overheid. Zij willen voorkomen dat hij meer mensen bewust maakt van deze problematiek. Toch is het moeilijk om mensen te overtuigen van de onduurzaamheid van deze projecten, omdat zij de mogelijkheid zien om snel geld te verdienen via deze buitenlandse bedrijven. (Roots, 2002, p.15)

1   ...   16   17   18   19   20   21   22   23   24

  • Bijlagen

  • Dovnload 4.64 Mb.