Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Ethiek en psychiatrie: beladen geschiedenis, hoopvolle toekomst?

Dovnload 10.14 Kb.

Ethiek en psychiatrie: beladen geschiedenis, hoopvolle toekomst?



Datum11.07.2017
Grootte10.14 Kb.

Dovnload 10.14 Kb.

Ethiek en psychiatrie: beladen geschiedenis, hoopvolle toekomst?

Joris Vandenberghe (KU Leuven / UZ Leuven / UPC KU Leuven), 17 mei 2016


De verhouding tussen hulpverlener en patiënt is een asymmetrische relatie. Daardoor komt de hulpverlener in een positie met een zekere macht. Recht, deontologie en professionele en persoonlijke ethiek moeten voorkomen dat deze macht misbruikt wordt door de hulpverlener (bv. grensoverschrijdend gedrag) of door de beroepsgroep of door politieke machthebbers. Dit geldt voor de hele geneeskunde, maar om verschillende redenen geldt dit a fortiori voor de psychiatrie.

Een eerste reden is dat waarden, normen en maatschappelijke context meer dan in de rest van de geneeskunde een rol spelen in het bepalen van de psychiatrische nosologie of ziekteleer. De omschrijving en bepaling van een ziekte, en dus ook van het onderscheid tussen psychisch ziek en gezond, is dus niet waardevrij. Dit leidt tot het risico dat de psychiatrie gebruikt wordt als machtsinstrument, voor disciplinering en voor politieke doeleinden (Michel Foucault). Een voorbeeld hiervan zijn de dissidenten in de USSR die omwille van hun politieke overtuigingen gek verklaard en opgesloten werden. Ander voorbeeld is de pathologisering van homoseksualiteit. Verder terug in de geschiedenis is er het schrijnende voorbeeld van de vermeende psychiatrische aandoening ‘drapetomanie’ bij slaven in de VS, met als symptoom de neiging om hun gevangenschap te ontvluchten (beschreven door de arts Samuel A. Cartwright,1851). Maar ook vandaag kunnen we ons vragen stellen over de steeds bredere toepassing van psychiatrische diagnoses (bv. depressie, pathologische rouw, sociale angststoornis, ADHD of Attention Deficit / Hyperactivity Disorder of aandachtsstoornis met hyperactiviteit,…). Het risico op medicalisering – of in deze context psychiatrisering – houdt in dat men voor sociale, maatschappelijke of existentiële problemen medische verklaringen en antwoorden zoekt.

Een tweede reden is dat de psychiatrie meer dan de rest van de geneeskunde dwang en vrijheidsbeperking kan gebruiken als beschermingsmaatregel. Dit is onder andere wettelijk vastgelegd in de Wet op de Bescherming van de Persoon van de Geesteszieke (1990), die de gedwongen opname regelt. Soms ondermijnt een psychiatrische aandoening het denken van een patiënt zo sterk, dat hij zichzelf verliest, niet meer bereikt kan worden en mogelijk ook zichzelf in gevaar brengt. In dergelijke omstandigheden kan goede zorg betekenen: het even overnemen en de patiënt tegen zijn aandoening beschermen.

Een derde reden is dat de kwetsbaarheid van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening groot kan zijn, zeker in een acute fase. Deze kwetsbaarheid en de aard van de therapeutische relatie, waarin de patiënt spreekt over persoonlijke en intieme zaken en waarin de hulpverlener een bijzondere betekenis krijgt voor de patiënt (overdracht), kunnen leiden tot afhankelijkheid.

Zoals gezegd hebben we recht (wetten en rechterlijke instanties), deontologie (beroepsorganisaties met deontologische codes; bv de Orde van Artsen, de Federatie van Psychologen,…) en ethiek nodig om te bewaken dat deze machtspositie van de hulpverlener gebruikt wordt om de patiënt te helpen en om te voorkomen dat deze machtspositie misbruikt wordt. Daarnaast moet de hulpverlening voldoende onafhankelijk zijn van de politiek, die echter wel de hulpverlening deels financiert en aan controle en kwaliteitsbewaking doet. Tot slot zijn ook de modellen waarmee de hulpverlening - en hier in het bijzonder de psychiatrie - werkt bepalend voor het ten goede aanwenden van deze machtpositie. De plaats en zeggenschap die de patiënt en zijn naasten krijgt in deze paradigma’s kunnen het risico op machtsmisbruik reduceren.

Het werkmodel van geneeskunde en psychiatrie is de voorbije decennia verschoven van paternalisme (de arts weet wat goed is voor de patiënt en de patiënt voert volgzaam de door de arts voorgestelde / opgelegde behandelingen uit) naar gemeenschappelijke besluitvorming (shared decision making) met groter respect voor het zelfbeschikkingsrecht van de patiënt. Dit is ook weerspiegeld in de wet betreffende de rechten van de patiënt (2002). Recentere evoluties gaan nog verder door het persoonlijk herstel van de patiënt centraal te stellen. De focus verbreedt van het verminderen van symptomen naar het uitbouwen van een kwaliteits- en zinvol leven door eigen kracht en mogelijkheden te ontdekken en ontplooien (empowerment). De persoon van de patiënt en zijn relaties, veerkracht en sterktes staan centraal. Dit zet de patiënt mee aan het stuur in de hulpverlening, bijvoorbeeld door patiënten te betrekken in concrete hulpverlening en in de organisatie van de zorg (patiëntenparticipatie en ervaringsdeskundigheid: “nothing about us without us” (P. Deegan)). Vanzelfsprekend gaat deze evolutie hand in hand met het beperken van dwang. Als dwang uitzonderlijk toch noodzakelijk is, wordt dit zo kort en menselijk mogelijk toegepast met aandacht voor comfort en beleving van de patiënt.

De evoluties in recht (patiëntenrechtenwet) en in de werkmodellen van de psychiatrie (gemeenschappelijke besluitvorming, herstel, empowerment, patiëntenparticipatie, ervaringsdeskundigheid) stemmen hoopvol en verkleinen de kans op misbruiken zoals we die kennen uit het verleden. Tot slot bespreken enkele nieuwe bedreigingen voor de zorgrelatie: de groeiende nadruk op efficiëntie, beheersing en standaardisering (protocollen, externe kwaliteitscontrole,…).
Referenties:

Psychiatric Ethics‬.



Gedwongen opname in vlaanderen. Medisch-psychiatrische en epidemiologische perspectieven. Katrien Schoevaerts, Ronny Bruffaerts en Joris Vandenberghe. Academia Press, 2014.

Handboekenkwaliteit en professionele vervreemding… Of kwaliteit uit professioneel engagement. Leopold S. Vansina. Tijdschrift voor Welzijnswerk, jg. 38 nr. 344 (5-19), 2014


Dovnload 10.14 Kb.