Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Handel gemeente Gemert nb locatie: Kloosterkerk van de capucijnen Bisdom: 's-Hertogenbosch Cultusobject: H. Donatus (reliek + beeld) Datum: Tweede zondag van juli (+ octaaf) Periode: 1861-1985 Adres: Handel Topografie

Dovnload 56.01 Kb.

Handel gemeente Gemert nb locatie: Kloosterkerk van de capucijnen Bisdom: 's-Hertogenbosch Cultusobject: H. Donatus (reliek + beeld) Datum: Tweede zondag van juli (+ octaaf) Periode: 1861-1985 Adres: Handel Topografie



Datum05.12.2018
Grootte56.01 Kb.

Dovnload 56.01 Kb.

Handel gemeente Gemert NB
Locatie: Kloosterkerk van de capucijnen

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: H. Donatus (reliek + beeld)

Datum: Tweede zondag van juli (+ octaaf)

Periode: 1861-1985

Adres: Handel


_________________________________________________________________________
Topografie

- In de jaren 1851-1852 werd het capucijnenklooster van Handel gebouwd met een kerk in classisistische stijl. Het complex ligt op de grens met de gemeente Boekel en sluit aan bij het voormalige klooster van de broeders penitenten en de psychiatrische inrichting Huize Padua in deze gemeente. Het klooster is in 1984 verlaten door de capucijnen.


Cultusobject

- In 1878 ontvingen de capucijnen een gecombineerde reliek van St. Donatus en St. Hubertus van de bisschop van Gent. [aard? theca? waar nu?]

- In de capucijnenkerk bevond [bevindt?] zich een levensgroot, ongepolychromeerd beeld van St. Donatus als Romeins soldaat [materiaal?]

Verering

- Toen de capucijnen zich in 1852 in Handel vestigden, zochten zij naar een mogelijkheid om te kunnen meeprofiteren van de grote aantallen bedevaartgangers die het Mariaoord van [pijl] Handel bezochten dat enkele kilometers verderop aan dezelfde weg lag. Het aantrekken van deze pelgrims zou voor de capucijnen een extra bron van inkomsten betekenen. Na enkele jaren introduceerden de capucijnen een eigen bedevaartheilige: St. Donatus.

- Op 16 augustus 1861 richtte bisschop Joannes Zwijsen van 's-Hertogenbosch in de Handelse capucijnenkerk de Broederschap van St. Donatus op. Paus Pius IX verleende op 20 november van dat jaar een volle aflaat aan de leden van de broederschap, ook aan te wenden ten behoeve van de zielen in het vagevuur. De aflaat kon worden verdiend op de tweede zondag van juli en tijdens het octaaf. Sinds 1922 hielden kruisheren uit Uden (zie Uden, O.L. Vrouw) de predicatie op de feestdag.

- Dankzij de nabijheid van het grote bedevaartsoord van O.L. Vrouw van Handel werd de verering van Donatus een groot succes. In 1875 had de broederschap al 20.000 leden. Als bijvoorbeeld de Valkenswaardse processie van O.L. Vrouw van Handel haar jaarlijkse bezoek had afgelegd, werden er telkens twintig tot dertig personen in de Donatusbroederschap ingeschreven. De deelnemers aan de Valkenswaardse processie hadden de gewoonte om te biecht te gaan in de capucijnenkerk alvorens de kapel van O.L. Vrouw van Handel te bezoeken. In de broederschap werden ook personen uit verder weg gelegen plaatsen ingeschreven, bijvoorbeeld uit Nijmegen en Rotterdam. De Donatusbroederschap bloeide tot ver na de Tweede Wereldoorlog. Vanaf circa 1965 werden er echter nog slechts af en toe nieuwe leden bijgeschreven.

Omstreeks 1980 was er op de tweede zondag van juli nog een bescheiden bedevaart van meest oudere mensen. Op deze dag en tijdens het octaaf stond het beeld van St. Donatus voorin de kerk, waar de heilige beter vereerd kon worden. Het beeld was omgeven door bloemen. Sinds het vertrek van de capucijnen in 1984 is de verering verdwenen en de broederschap opgeheven.

Devotioneel drukwerk

- Devotieboekjes: 1 Het leven van de H. Donatus; Martelaar, Patroon tegen alle schadelijk onweder etc. (5e dr., Grave: A.F.G. van Dieren; impr. Reek, vicarius apostolicus A.E. Borret, 1838, goedkeuring herdr. 's-Hertogenbosch, bisschop A. Godschalk, 1884); 2 handboekje 1930.

- Broederschapsboekjes: 1 inschrijvingsvouwboekje van de broederschap (10,5 x 7 cm; 8 p.) met op de voorzijde een lithografie van Donatus, staande als Romeins soldaat op een piëdestal voor een door onweer getroffen landschap en de tekst 'H. Donatus, bid voor ons'. Het boekje bevat een korte tekst over de broederschap, een 'Litanie ter eere van den H. Donatus' en gebed (impr. Huize Gerra, bisschop J. Zwijsen, 1862; reimpr. 's-Hertogenbosch, bisschop J. Zwijsen, 1875); 2 inschrijvingsboekje van de broederschap (13,5 x 8,5 cm; 8 p.) met identieke afbeelding en inhoud als nr. 1, maar het boekje is groter en de litho is omgeven door een versierde rand (evulg. 's-Hertogenbosch, J. Pompen, 1910). Het inschrijvingsboekje is gebruikt; de inschrijving vond plaats op 20 juni 1924; 3 blijkens Knippenberg (1985, dl. 2; zie Bronnen B) bestaan er een inschrijvingsboekje uit 1935; 4 Inschrijvingsboekje met op de voorzijde een tekening van Donatus als Romeins soldaat, geknield voor een door onweer getroffen landschap (1939). Omstreeks 1980 waren in de capucijnenkerk nog inschrijvingsboekjes uit 1939 verkrijgbaar.

- Prentjes: devotieprentje (10,5 x 7 cm) met een afbeelding van Donatus als Romeins soldaat, geknield voor een landschap dat getroffen wordt door onweer. Op de achterzijde een 'Gebed tot de H. Donatus' (nihil obstat P. Hubertus o.f.m.cap., Handel 12 febr. 1957);

- Eigen lied
Bronnen

A 's-Hertogenbosch, archivum capucinorum hollandensis: archief van het capucijnenklooster te Handel: inschrijfboek van de St. Donatusbroederschap.

B L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 4 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 32; [P. Gerlach], De capucijnen te Handel: gedenkschrift ter gelegenheid van het eeuwfeest van het klooster 1852-1952 (Tilburg 1952); W. Knippenberg, 'Sint Donatus en zijn verering in Nederland', in: Brabants heem 13 (1961) p. 10; D. Gooren, 'Sint Donatus en zijn verering in Nederland', in: Brabants heem 23 (1971) p. 10; Gids voor uw rondgang in kerk en klooster van de Minderbroeders Kapucijnen te Handel (z.p. [ca. 1980]); W.H.Th. Knippenberg, Devotionalia. Religieuze voorwerpen uit het katholieke leven, 2 dln. (2e dr., Eindhoven: Bura Boeken, 1985) dl. 1, p. 127, dl. 2, p. 187-188.

C PJMI-dossier Handel-Donatus; PJMI VKVL 64b (1993).
Marc Wingens

PASTOOR ZENDT INFORMATIE TOE NAAR MEERTENS-INSTITUUT
Loon op Zand gemeente NB

Locatie: Kapel van O.L. Vrouw van Loon op Zand

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: O.L. Vrouw van Loon op Zand (beeld)

Datum:

Periode: Middeleeuwen / 1900 -



Adres: Loon op Zand
-------------------------------------------------------------
Topografie

- De parochiekerk Johannes' Onthoofding te Loon op Zand dateert uit 1394 en is de opvolgster van een aan Willibrord toegewijde kerk, die onder het stuifzand dreigde te verdwijnen en toen verlaten is.

- De verering vindt plaats in een veldkapel, gelegen aan de oude weg van Loon op Zand naar Tilburg, die in 1939 is gebouwd.
Cultusobject

- Het beeld van O.L. Vrouw van Loon op Zand zou uit de middeleeuwen dateren. Het oorspronkelijke beeld is vanwege brandstichting in de kapel verdwenen; een kopie staat tegenwoordig in de parochiekerk.


Verering

- De kapel was zeker in de jaren na de bouw een tamelijk druk bezochte bedevaartplaats; tegenwoordig wordt de kapel in beperkte mate nog altijd door mensen van buiten de parochie aangedaan.


Bronnen'>Materiële cultuur
Devotioneel drukwerk

- Vouwblaadje (12 x 8 cm; 4 p.) 'Toewijding der parochie aan O.L. Vrouw van Loon op Zand' (ca. 1940).


Bronnen

A

B L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 4 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 746-748; 'Veldkapel opnieuw ingezegend', in: Katholiek Nieuwsblad, 2 januari 1998.

C PJMI-dossier Loon op Zand.

---------------------------------------------------------------Topografie

- Aan de middeleeuwse parochiekerk van Maarheeze werd in 1772 een nieuwe toren gebouwd. Deze kerk werd in 1799 overgedragen aan de katholieke inwoners van Maarheeze. De huidige St. Gertrudiskerk is voltooid in 1912.

- De parochiekerk heeft een Gertrudisaltaar waarvan de tombe in 1910 werd gemaakt door J.A. Oor. De houten opstand is van de firma Parras in Roermond.


Cultusobject

- Zie voor deze heilige [pijl] Borgvliet, H. Gertrudis.

- Boven het Gertrudisaltaar hangt een schilderij van St. Gertrudis, geschilderd door A. Goossens uit 's-Hertogenbosch in 1880. Het schilderij toont Gertrudis als abdis, met staf.

- De kerk bezit noch een beeld, noch een reliek van St. Gertrudis.


Verering

- De bedevaart naar de parochiekerk van Maarheeze kwam op gang nadat pastoor W. van Gerwen in 1869 was begonnen met het wijden van Gertrudiswater, dat kon worden gebruikt tegen ratten, muizen en ander 'schadelijk ongedierte'. Dit water werd al spoedig 'muuzewater' genoemd. Het zegenformulier dat Van Gerwen gebruikte, was afkomstig van pastoor-deken Boermans van Weert. Bisschop Godschalk van 's-Hertogenbosch gaf er later kerkelijke goedkeuring aan. Het water werd gewijd op de feestdag van St. Gertrudis, 17 maart. Op deze dag werden ook een of meer missen gelezen, afhankelijk van de hoeveelheid geld die de bedevaartgangers offerden.

- Omstreeks 1950 werd de rogge, als die werd ingehaald, met 'muuzewater' besprenkeld. De boeren hingen bovendien flesjes met Gertrudiswater op in schuren en stallen die de muizen en ratten op afstand moesten houden. In Maarheeze werd Gertrudis in deze periode ook vereerd tegen koorts.

- Anno 1998 bestaat het gebruik van het muizenwater nog

steeds. Het is echter een louter lokale traditie geworden. Op 'Stille Zaterdag', de zaterdag voor Pasen, wijdt de pastoor water ter ere van Gertrudis en komen circa 20 boeren naar de kerk om het water op te halen.

- De naam van carnavalsvereniging 'De Muuzevangers', opgericht in 1969, verwijst naar de Gertrudisverering in Maarheeze.


Materiële cultuur

- De parochiekerk is in bezit van enkele voorwerpen die naar St. Gertrudis verwijzen: 1 de Gertrudisklok (hoogte 98 cm, [diameter] 3,10 m, gewicht 480 kilo) met als opschrift: 'Sincte Gertrvt is mynen naem henrich vander byrch me fecit anno 1601'; 2 een processievaandel uit 1879, gesigneerd 'T.h.B.', waarop een ovaal van stof is bevestigd waarop Gertrudis is geschilderd; 3 een kelk, vervaardigd door W.W. Manders uit Eindhoven in 1894, met een zeslobbige voet waarop heiligen staan afgebeeld, waaronder St. Gertrudis. De kelk is samen met een pateen door de parochianen geschonken aan pastoor W. van Gerwen wegens zijn 50-jarig priesterjubileum.



Bronnen

A Maarheeze, parochiearchief St. Gertrudis.

B L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 5 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 2-3; K. ter Laan, Folkloristisch woordenboek van Nederland en Vlaams België ('s-Gravenhage 1949) p. 249, 351-352; Matthias Zender, Räume und Schichten mittelalterlicher Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung für die Volkskunde (Düsseldorf: Rheinland-Verlag, 1959) p. 130; W.H.Th. Knippenberg, Kultuurhistorische verkenningen in de Kempen III. Oude pelgrimages vanuit Noord-Brabant (Oisterwijk: Stichting Brabants Heem, 1968) p. 50; Monument van liefde. Aanzet tot een beschrijving van zeven eeuwen wel en wee van de parochie H. Gertrudis te Maarheeze (Maarheeze: R.K. Parochie H. Gertrudis/Heemkundekring 'Budel en Cranendonck', 1987) p. 32, 70, 72-74.

C PJMI-dossier Maarheeze.

Maashees gemeente Boxmeer NB

Locatie: Parochiekerk van St. Antonius Abt

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: H. Antonius Abt

Datum: 17 januari

Periode: Ca. 1950 - heden

Adres: Geurtsstraat 31, 5823 AC Maashees
-------------------------------------------------------------
Topografie

- De middeleeuwse kapel van Maashees, gewijd aan St. Joris, werd in 1800 ter beschikking gesteld van de katholieke inwoners en in 1804 verheven tot parochiekerk. In 1817 is de kerk herbouwd. Bij de kerkelijke inzegening werd de kerk gewijd aan St. Antonius Abt.



Verering

- In de Volkskundige vragenlijst nummer 23 van het P.J. Meertens Instituut uit 1959 ('Volksgeneeskunde en volksweerkunde in verband met de heiligenverering') wordt de parochiekerk van Maashees enkele malen genoemd als locatie voor het offeren van varkenskoppen aan St. Antonius. Van verering kan hier slechts met moeite worden gesproken; van een bedevaart al helemaal niet. Het gaat in Maashees om een betrekkelijk jong gemeenschapsritueel dat gericht is op de versterking van de lokale identiteit.


Bronnen

B Peter Nissen, 'Varkenskoppen voor Sint Antonius. Oude en nieuwe achtergronden van een Zuidnederlands ritueel', in: Léon van Liebergen en Wouter Prins, Antonius. 'De kleine en de grote' (Uden: Museum voor Religieuze Kunst, 1995) p. 47-59.

C PJMI-dossier Maashees; PJMI VKVL 23 (1959).

Schaijk gemeente Landerd NB

Locatie: Parochiekerk van St. Antonius Abt

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: H. Antonius van Padua (reliek + beeld)

Datum: 13 juni (+ octaaf); alle dinsdagen

Periode: 18e - 19e eeuw

Adres: Pastoor van Winkelstraat 1, 5374 ZG Schaijk
-------------------------------------------------------------

Topografie

- De 16e-eeuwse kapel van St. Antonius Abt, afhankelijk van de parochie Herpen, werd in de 17e eeuw de kerk van een zelfstandige parochie die eveneens aan Antonius was toegewijd.

- De kerk is in 1827 vervangen door een ruimere Waterstaatskerk; de toren liet men staan. In 1902 [?] is het classisistische gebouw vervangen door een neogotisch; de toren werd bij deze gelegenheid ommanteld met machinale baksteen. In de jaren zeventig onderging het interieur van de kerk een ingrijpende versobering; de toren werd van diverse ornamenten ontdaan.

Cultusobject

- reliek 18e eeuw

- beeld 18e eeuw
Verering

- In Schaijk werd het feest van Antonius van Padua gevierd met octaaf. Tijdens het octaaf en op alle dinsdagen kon een volle aflaat worden verdiend.


Materiële cultuur
Devotioneel drukwerk
Bronnen

A

B Coppens, dl. 4 p. 79 en 109; L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 5 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 632; Arie van den Berg en Gerard Rooijakkers, 'Een prentenmaker zonder pers. De houtsneden van Philippus J. Lecuyer te Uden en 's-Hertogenbosch, 1772-1774', in: Volkskundig bulletin 16 (1990) p. 275-276.

C PJMI-dossier Schaijk.
Papa: boek Brands meenemen!Maarheeze gemeente Budel NB

Locatie: Parochiekerk van St. Gertrudis

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: H. Gertrudis van Nijvel (schilderij)

Datum: Zaterdag voor Pasen

Periode: 1869 - ?

Adres: Kerkstraat 20, 6026 RV Maarheeze
-------------------------------------------------------------
Topografie

- Aan de middeleeuwse parochiekerk van Maarheeze werd in 1772 een nieuwe toren gebouwd. Deze kerk werd in 1799 overgedragen aan de katholieke inwoners van Maarheeze. De huidige St. Gertrudiskerk is voltooid in 1912.

- De parochiekerk heeft een Gertrudisaltaar waarvan de tombe in 1910 werd gemaakt door J.A. Oor. De houten opstand is van de firma Parras in Roermond.
Cultusobject

- Zie voor deze heilige [pijl] Borgvliet, H. Gertrudis.

- Boven het Gertrudisaltaar hangt een schilderij van St. Gertrudis, geschilderd door A. Goossens uit 's-Hertogenbosch in 1880. Het schilderij toont Gertrudis als abdis, met staf.

- De kerk bezit noch een beeld, noch een reliek van St. Gertrudis.


Verering

- De bedevaart naar de parochiekerk van Maarheeze kwam op gang nadat pastoor W. van Gerwen in 1869 was begonnen met het wijden van Gertrudiswater, dat kon worden gebruikt tegen ratten, muizen en ander 'schadelijk ongedierte'. Dit water werd al spoedig 'muuzewater' genoemd. Het zegenformulier dat Van Gerwen gebruikte, was afkomstig van pastoor-deken Boermans van Weert. Bisschop Godschalk van 's-Hertogenbosch gaf er later kerkelijke goedkeuring aan. Het water werd gewijd op de feestdag van St. Gertrudis, 17 maart. Op deze dag werden ook een of meer missen gelezen, afhankelijk van de hoeveelheid geld die de bedevaartgangers offerden.

- Omstreeks 1950 werd de rogge, als die werd ingehaald, met 'muuzewater' besprenkeld. De boeren hingen bovendien flesjes met Gertrudiswater op in schuren en stallen die de muizen en ratten op afstand moesten houden. In Maarheeze werd Gertrudis in deze periode ook vereerd tegen koorts.

- Anno 1998 bestaat het gebruik van het muizenwater nog

steeds. Het is echter een louter lokale traditie geworden. Op 'Stille Zaterdag', de zaterdag voor Pasen, wijdt de pastoor water ter ere van Gertrudis en komen circa 20 boeren naar de kerk om het water op te halen.

- De naam van carnavalsvereniging 'De Muuzevangers', opgericht in 1969, verwijst naar de Gertrudisverering in Maarheeze.


Materiële cultuur

- De parochiekerk is in bezit van enkele voorwerpen die naar St. Gertrudis verwijzen: 1 de Gertrudisklok (hoogte 98 cm, [diameter] 3,10 m, gewicht 480 kilo) met als opschrift: 'Sincte Gertrvt is mynen naem henrich vander byrch me fecit anno 1601'; 2 een processievaandel uit 1879, gesigneerd 'T.h.B.', waarop een ovaal van stof is bevestigd waarop Gertrudis is geschilderd; 3 een kelk, vervaardigd door W.W. Manders uit Eindhoven in 1894, met een zeslobbige voet waarop heiligen staan afgebeeld, waaronder St. Gertrudis. De kelk is samen met een pateen door de parochianen geschonken aan pastoor W. van Gerwen wegens zijn 50-jarig priesterjubileum.



Bronnen

A Maarheeze, parochiearchief St. Gertrudis.

B L.H.C. Schutjes, Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, dl. 5 (Sint-Michielsgestel: Instituut voor Doofstommen, 1876) p. 2-3; K. ter Laan, Folkloristisch woordenboek van Nederland en Vlaams België ('s-Gravenhage 1949) p. 249, 351-352; Matthias Zender, Räume und Schichten mittelalterlicher Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung für die Volkskunde (Düsseldorf: Rheinland-Verlag, 1959) p. 130; W.H.Th. Knippenberg, Kultuurhistorische verkenningen in de Kempen III. Oude pelgrimages vanuit Noord-Brabant (Oisterwijk: Stichting Brabants Heem, 1968) p. 50; Monument van liefde. Aanzet tot een beschrijving van zeven eeuwen wel en wee van de parochie H. Gertrudis te Maarheeze (Maarheeze: R.K. Parochie H. Gertrudis/Heemkundekring 'Budel en Cranendonck', 1987) p. 32, 70, 72-74.

C PJMI-dossier Maarheeze.

Maashees gemeente Boxmeer NB

Locatie: Parochiekerk van St. Antonius Abt

Bisdom: 's-Hertogenbosch

Cultusobject: H. Antonius Abt

Datum: 17 januari

Periode: Ca. 1950 - heden

Adres: Geurtsstraat 31, 5823 AC Maashees
-------------------------------------------------------------
Topografie

- De middeleeuwse kapel van Maashees, gewijd aan St. Joris, werd in 1800 ter beschikking gesteld van de katholieke inwoners en in 1804 verheven tot parochiekerk. In 1817 is de kerk herbouwd. Bij de kerkelijke inzegening werd de kerk gewijd aan St. Antonius Abt.



Verering

- In de Volkskundige vragenlijst nummer 23 van het P.J. Meertens Instituut uit 1959 ('Volksgeneeskunde en volksweerkunde in verband met de heiligenverering') wordt de parochiekerk van Maashees enkele malen genoemd als locatie voor het offeren van varkenskoppen aan St. Antonius. Van verering kan hier slechts met moeite worden gesproken; van een bedevaart al helemaal niet. Het gaat in Maashees om een betrekkelijk jong gemeenschapsritueel dat gericht is op de versterking van de lokale identiteit.


Bronnen

B Peter Nissen, 'Varkenskoppen voor Sint Antonius. Oude en nieuwe achtergronden van een Zuidnederlands ritueel', in: Léon van Liebergen en Wouter Prins, Antonius. 'De kleine en de grote' (Uden: Museum voor Religieuze Kunst, 1995) p. 47-59.

C PJMI-dossier Maashees; PJMI VKVL 23 (1959).

  • Cultusobject
  • Devotieboekjes : 1
  • Bronnen A
  • Materiële cultuur Devotioneel drukwerk - Vouwblaadje (12 x 8 cm; 4 p.) Toewijding der parochie aan O.L. Vrouw van Loon op Zand (ca. 1940). Bronnen
  • Materiële cultuur
  • Bronnen B

  • Dovnload 56.01 Kb.