Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Hoop in tijden van angst. Theologische notities over Jesaja en fotografie

Dovnload 33.87 Kb.

Hoop in tijden van angst. Theologische notities over Jesaja en fotografie



Datum02.09.2018
Grootte33.87 Kb.

Dovnload 33.87 Kb.

Hoop in tijden van angst. Theologische notities over Jesaja en fotografie
Wie op zoek gaat naar teksten over hoop, komt vooral vergeelde boekjes tegen. Het is een signaal dat de houding ten opzichte van de toekomst veranderd is. Het vooruitgangsgeloof van de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw heeft plaats gemaakt voor onzekerheid. Na de grote idealen volgde de ontnuchtering. Economische crisis, terrorisme, klimaatverandering,… doen ons de kwetsbaarheid van leefmilieu en samenleving beseffen. Als reactie richten vele mensen zich op hun persoonlijk geluk in het hier en nu, voor zolang het duurt…
Een recent Nederlands rapport, In het zicht van de toekomst (2004), brengt het merkwaardige gegeven aan het licht dat mensen redelijk tevreden zijn met hun actuele situatie, maar somber over de toekomst. Het gevoel heerst dat alles wat moeizaam verworven is, wordt bedreigd. Dit voedt hun wantrouwen voor alles wat de normale gang van zaken verstoort. Ze verlangen naar controle over hun leven. Hoop maakt plaats voor angstreflexen. Symptomen hiervan kunnen zowel agressie als depressie zijn. Wat kan hoop betekenen in een onzekere, verkrampte wereld?
In wat volgt verken ik een gelovig perspectief dat hopen verbindt met de dynamiek waarin God onze blik herschept. Eerst wordt dit bijbels ontwikkeld vanuit de belofte van God, in het bijzonder zoals die vertolkt is door de profeet Jesaja. In een tweede beweging toon ik hoe fotografie kan werken als een instrument van hoop in Antwerpen, 2008.
Hoop als antwoord op Gods belofte
Een mijlpaal in het christelijke denken over de hoop is Jürgen Moltmanns Theologie van de hoop (1964). Lange tijd had men het slotthema van de geloofsbelijdenis (‘Ik verwacht de opstanding van de doden en het leven van het komend rijk’) beschouwd als iets dat louter over het hiernamaals ging. Moltmann benadrukt dat de bijbelse hoop onlosmakelijk verbonden is met ons leven hier en nu. De hoop van Abraham wordt gewekt door Gods belofte: midden in de mensengeschiedenis opent zich een nieuwe horizon. Aan Mozes openbaart God dat zijn Naam een belofte is: ‘Ik zal er zijn’ (Exod 3,14), en maakt dit waar door bevrijdend handelen. Gods toekomst begint hier en nu.
Later herinneren de profeten aan Gods belofte. Ze ontvangen visioenen van vrede en gerechtigheid. Vanuit die hoop keren ze zich tegen elke vorm van valse hoop, van valse zekerheid, zeker wanneer die onrechtvaardigheid en geweld verdoezelt. De hoop brengt hen in conflict met de gevestigde machten. Dit kenmerkt de hoop van de gelovige als het omgekeerde van het huidige levensgevoel: niet ‘tevreden in het heden, bang voor de toekomst’, maar wel: kritisch tegenover de huidige gang van zaken, ongeduldig uitkijkend naar ‘een nieuwe hemel en een nieuwe aarde’.
De bijbelse profeten hopen niet in de eerste plaats op een hiernamaals, maar op een reddend, bevrijdend handelen van God in de geschiedenis. Dit wil niet zeggen dat profetische hoop zomaar gelijk te stellen is aan politieke actie. De profeten zijn tegelijk naar de aarde georiënteerd én sterk op God gericht. Het initiatief ligt bij Gods openbaring als de Komende. De hoop is de grondhouding die ontstaat als antwoord op Gods belofte. Dit mobiliseert de mens om de gesloten wereld te doorbreken en vol te houden in de zoektocht naar gerechtigheid en vrede.
Profetische teksten worden vaak pastoraal gebruikt als campagnemateriaal voor solidariteitsacties. Daarbij bestaat de neiging om te focussen op die stukjes die een duidelijk actieprogramma bevatten, die zeggen wat mensen concreet te doen hebben. Zeker in een tijd als de onze is het echter cruciaal om de oproep tot gerechtigheid niet los te knippen van Gods belofte. Anders zou het effect wel eens berusting en ontmoediging kunnen zijn. De profeten zelf waren er trouwens ook niet altijd graag bij om gezonden te worden. Niet voor niets spreekt God hen in hun roepingverhalen toe met de zin ‘Wees niet bang, ik ben bij u’. Pas Gods belofte brengt hen in beweging.
Jesaja voor uitgeputte mensen
In onze tijden van angst en onzekerheid is met name het ‘Boek van de Vertroosting’, zoals de hoofdstukken 40 tot 55 van de profeet Jesaja worden genoemd, te herontdekken. We zullen ons hier beperken tot één passage waarin Gods belofte wordt vertolkt. Om de verlossende klank van Jesaja’s woorden te ervaren dienen we te beseffen tot wie de profeet zich hier richt. Jesaja spreekt tot het volk Israel dat in ballingschap leeft. Deze periode in zijn geschiedenis betekende niets minder dan de ondergang, de totale desillusie. Ooit was er Mozes die Gods volk uit Egypte naar het beloofde land had gevoerd. Op zeker moment was hun verlangen om een eigen koninkrijk te hebben zelfs vervuld. Maar nu waren ze weggevoerd naar Babylon, gevangenen van een wereldmacht. Alles is kapot. Voorbij. Van alles waar ze in geloofd hadden, blijft niets over. Sommigen verweten God hen in de steek te hebben gelaten. Bij anderen overheerste het gevoel dat ze het zelf verknald hadden. Profeten stelden de situatie voor als Gods terechte oordeel over Israels zelfgenoegzaamheid.
Eigenlijk is dezelfde dynamiek ook in ons leven te herkennen. Eerst zijn er de dromen, de idealen van bevrijding. Jong als we zijn beginnen we enthousiast te werken, te bouwen aan een betere wereld – Gods koninkrijk op aarde. Maar op een dag komt de pijnlijke ervaring dat de meeste van onze projecten vastlopen, op de lange duur ten onder gaan. In zekere zin staat de ballingschap voor de midlife-crisis. Met de laatste uitdrukking wil ik geenszins suggereren dat uitputting leeftijdgebonden zou zijn: ‘Ook wie jong is, wordt moe en raakt uitgeput, en jonge mensen kunnen zeker bezwijken, maar zij die hopen op de Heer, krijgen nieuwe kracht’ (Jes 40,30-31).
Jesaja schrijft in een tijd van absolute onmacht. Zijn Boek van de Vertroosting is bestemd voor wie alles kwijt is, en in niets of niemand nog kan geloven. Hoe kan God geloofwaardig spreken tot een volk dat niets meer durft te verwachten?
[16] Zo spreekt de Heer, die een weg in de zee legt,

en in machtige wateren een pad,

[17] die wagens en paarden

en heel de macht van het leger liet uitrukken:

nu liggen zij alsof zij nooit meer opstaan,

gedoofd en als een vlaspitje uitgegaan.

[18] Gedenk niet langer wat vroeger gebeurd is

en geef niet al uw aandacht aan wat eens is geschied;

[19] zie, Ik ga iets nieuws maken,

het is al aan het kiemen, weet u dat niet?

Ik ga een weg leggen in de woestijn,

en rivieren in het dorre land.

[20] Wilde dieren zullen Mij verheerlijken,

jakhalzen en struisvogels;

want Ik geef water in de woestijn,

rivieren in het dorre land,

om mijn uitverkoren volk te laven.

[21] Het volk dat Ik voor Mij heb gevormd,

zal mijn lof verkondigen.

(Jes 43,16-21)

Jesaja begint haast stereotiep: Zo spreekt de Heer, die ons uit Egypte heeft bevrijd. (Jes 43,16-17) Maar dan komt het verrassende: ‘Gedenk niet langer wat vroeger gebeurd is!’ De kern zelf van Israels geloof wordt hier op losse schroeven gezet: het gedenken van de bevrijding. De volgende zin maakt duidelijk waar Jesaja op aanstuurt: ‘zie, Ik ga iets nieuws maken’. Wie zijn geschiedenis vergeet, is gedoemd om te herhalen; maar, zo leert de profeet ons hier, er kan ook een verlammende macht schuilen in de herinnering. Er bestaat een vorm van herinneren die neerkomt op het vruchteloze herhalen van voorbije heldendaden. Of het nu de bevrijding uit Egypte, de bevrijding van 1944, de flower power van de jaren ’60, of de aggiornamento van het tweede Vaticaans concilie is,... Telkens klampen mensen zich vast aan het goede van het verleden, en worden blind voor het nieuwe dat zich aandient in het heden.
Wie steeds maar terugverwijst naar een geïdealiseerde bevrijding, heeft vaak de indruk dat het alleen nog bergaf kan gaan. Op een subtiele wijze doorprikt de profeet dergelijke nostalgie. Wanneer hij de nieuwe belofte formuleert (Js 43, 19-21), doet Jesaja dat door de mooiste herinneringen van Israel te overtreffen. En passant herinnert hij fijntjes aan de pijnlijke kanten van de vroegere uittocht uit Egypte. Als de Heer belooft ‘een weg te leggen in de woestijn’, staat dat in contrast met de dwaaltocht die het volk Israel ging in veertig jaar Exodus. ‘Wilde dieren zullen God verheerlijken’, in tegenstelling tot de last die slangen en ongedierte vroeger berokkenden. Geen water uit de rotsen, maar hele ‘rivieren in het dorre land om mijn uitverkoren volk te laven’. Het volk dat eertijds morde in de woestijn, zal nu zijn lof verkondigen.
Het beste moet nog komen... Op het eerste gezicht is de boodschap te vatten in Jezus’ gezegde ‘Sla de hand aan de ploeg en zie niet om.’ (Lc 9, 62) Zoiets zeg je toch niet tegen uitgeputte ballingen? Het is even zinloos als iemand in een depressie te willen opbeuren door te zeggen ‘vooruit, kop op, doe voort’. Maar laat ons de tederheid van Jesaja’s woorden even tot ons doordringen:

Gedenk niet langer wat vroeger gebeurd is,

zie, Ik ga iets nieuws maken,

het is al aan het kiemen, weet u dat niet?

Cruciaal is de oproep om te zien. Jesaja vraagt het volk niet om iets te doen, om met een laatste krachtinspanning de wanhoop te overwinnen en in actie te komen. Nee, zie liever wat Ik ga doen. De uitgeputte mag vertrouwen op de kracht van God. Met zorg kiest Jesaja het woord ‘kiemen’ om het beloofde initiatief op te roepen. Hier dus geen verwijzing naar het harde labeur van het ploegen. Kiemen is dat moment waarin de boer niets moet doen, zelfs niets kan doen. Het is God die door het barre land breekt met een kracht haast onooglijk, maar wel het sterkste dat er is.


De lens van de hoop
Hopen is gericht op wat nog niet is. Het voorwerp van hoop is per definitie onzichtbaar. Is dat een reden waarom hoop in onze beeldcultuur zo moeilijk ligt? Daartegenover staat dat ons net in Jesaja’s fragment gevraagd wordt om te zien. Profetische hoop ontstaat uit het visioen van Gods toekomst. Profeten zijn begiftigd met een verbeelding die toelaat de dingen anders te zien dan de heersende visie uit verleden of heden. Ze getuigen van God die omziet naar uitgesloten mensen, hen in het zicht plaatst. Hoop opent de ogen. Hoop betreft het nog niet zichtbare, maar dan op de wijze van de uitkijkende verwachting.
In een artikel van 2004 leggen de jonge theologen Robert P. Doede en Paul E. Hughes een verrassende link tussen hoop en fotografie. Ze zijn er zich van bewust dat de camera een dubbelzinnig fenomeen is. Het is inderdaad een instrument dat functioneert binnen een strategie om de werkelijkheid te beheersen. Denken we aan bewakingscamera’s die op onpersoonlijke afstand de wereld registreren. Ook de fotografie die in pers en reclame gebruikt wordt, reduceert mensen vaak tot kijkobjecten.
Maar fotograferen kan ook een intens contact met de werkelijkheid bewerken. De Griekse oorsprong van het woord ‘fotografie’ (letterlijk: ‘schrijven met licht’) verwijst naar het proces van het zoeken, vinden en behoeden van licht. Doede en Hughes schrijven in een zin die het herlezen waard is:

de camera kan een middel zijn om de gerichtheid van ons zicht te herscheppen, zodanig dat we door haar lens kunnen leren hoe we de wereld kunnen voelen met onze ogen en in het gelaat van de ander de ziel van onze gedeelde menselijkheid te zien’ (p. 186).



In die zin kunnen foto’s glimpen van hoop laten oplichten. Foto’s maken en bekijken kan onze blik veranderen, een andere gerichtheid geven.
De auteurs geven zelf het voorbeeld van foto’s van slachtoffers van oorlog en onderdrukking die wereldwijd het effect hadden van een profetische aanklacht. Zo gaf de beroemde foto van het Vietnamese meisje de gruwel van de Napalm-bombardementen een gezicht. Doorheen hun lens verscheen de bedreigde menselijkheid, een soort negatief van de hoop. Een ander voorbeeld vinden ze in de exposities waarin fotografe Diane Arbus (1923-1971) mensen uit de marge van de maatschappij portretteerde. In het portret, eeuwenlang het voorrecht van de elite, lichtte hun waardigheid op.
Doede en Hughes verbinden deze mogelijkheid van de fotografie met de vele bijbelpassages waarin er sprake is van de blik van God. Reeds in Genesis is er Gods ‘zien dat het goed is’. Er is ook de historie met Hagar die op de vlucht gejaagd wordt en in de woestijn door God gezien wordt (Gen 16,1-16). Het exodusverhaal begint met God die de ellende van het volk heeft gezien. Naar Gods beeld en gelijkenis geschapen beschikt ook de mens potentieel over die bevrijdende blik. Wie de evangeliën erop naleest, zal getroffen worden door de veelvuldige focus op Jezus’ blik: de manier waarop Jezus mensen aankijkt, daagt ons uit tot een bekering van onze blik.
Van gevreesde naar beminde realiteit
Persoonlijk heb ik onlangs scherp ervaren hoe fotografie de gerichtheid van ons zicht kan herscheppen. In de Antwerpse stadsbibliotheek was er een ongewone tentoonstelling. De kunstenaars waren niemand minder dan de mensen die meestal rondhangen op het beruchte Conicksplein. Ik moet toegeven dat hun haveloze verschijning me meestal angstig doet wegkijken wanneer ik het plein oversteek. Net als de meeste mensen zag ik in deze junkies en daklozen alleen gevaar.
In het straatpastoraal project ’t Vlot hadden een aantal onder hen leren fotograferen onder begeleiding van de Gentse fotograaf Eduardo Tardaguila. Volgens Eduardo, die al vaak met gevangenen en andere uitgesloten mensen had gewerkt, werkt fotografie enorm helend. Mensen die meestal buitengekeken worden, ervaren hoe deugddoend het is gezien te worden. Ze groeien in bewust naar elkaar te kijken, en geleidelijk te laten zien wie ze zijn. Zo wordt fotograferen een oefening in contact en relatie. Het is licht zien en het bewaren.
Het resultaat waren aangrijpende portretten. Ze waren mooi. Mooier dan in het echt, zou de cynicus zeggen. Hij heeft ongelijk. Het was geen verbloemde werkelijkheid. Er kwam geen schmink aan te pas. Ze waren zoals ze waren, even getekend door het leven als altijd. Maar ze verschenen in het licht van de hoop. In elkaars portretten verschenen ze als ‘beminde realiteit’. Sindsdien zie ik op het Conincksplein niet alleen de ellende, maar ook die kleine gebaren waarmee wij mensen hunkeren naar liefde.
Oog in oog met die foto’s begreep ik wat Moltmann zegt over de hoop als ‘een ‘nu’ en een ‘plotseling’ waarin het nieuwe van de beloofde toekomst ineens begint te schijnen’ (Moltmann, p. 20). Op dat moment veranderde mijn houding van angst naar hoop. ‘Zie, zegt God, Ik ga iets nieuws beginnen’. De hoop is de lens die God ons schenkt, om te zien, soms even, dat de werkelijkheid ten diepste bemind is. En vraagt om bemind te worden.
Jezus Christus: beproefde hoop
Met Moltmann werden we eraan herinnerd dat de christelijke hoop fundamenteel ‘advent’ is: te midden van onze vaak duistere geschiedenis de komende Redder verwachten. In Gods belofte kondigt zich de verborgen toekomst reeds aan. De zo gewekte hoop werkt in op het heden. Bovendien is wat profeten hebben gezien ten volle doorgebroken in Jezus Christus. In en door Hem is het Rijk Gods zichtbaar geworden. De hoop is niet ijdel gebleken.
Of toch? Op Goede Vrijdag wordt de lens van de hoop brutaal verbrijzeld. Het kruis maakt een einde aan elk goedkoop optimisme of idealisme. Zolang de hoop de grens van de dood ontwijkt, blijft het gevaarlijk dicht bij een naïeve illusie. Ware hoop begint pas wanneer we de confrontatie aangaan met onze diepste angst. Pas wanneer we botsen op het lijden en de pijn van deze wereld en het uitschreeuwen: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt Gij mij verlaten?’ (Psalm 22, 1; Mt 27,46) In die diepten leren we met Christus psalm 22 ten einde toe bidden. Deze psalm getuigt van verzet én overgave, de twee aspecten die de christelijke hoop kenmerken. We geloven dat met Pasen Christus’ vertrouwen op Gods belofte niet tevergeefs blijkt. ‘De Heer heeft zijn gelaat niet afgewend, nee, Hij luisterde toen om Hem werd geroepen.’ (Psalm 22, 25)
Leven in de christelijke hoop is niet hetzelfde als naar een Hollywoodfilm kijken. Hoe gruwelijk de film ook is, je weet je verzekerd van een happy end. Het echte leven laat zich echter niet oplossen met het gezegde ‘eind goed, al goed’ dat alle onderweg geleden pijn uiteindelijk onder de mat veegt. Onze hoop gaat niet zo licht over het lijden heen, maar laat zich eerder vatten in de houding van Juliana van Norwich. Van deze middeleeuwse stadskluizenares is bekend dat zij in een visioen oog in oog met de Gekruisigde kwam te staan, en juist dan bleef volharden met de woorden: ‘Alles komt goed, en alles komt goed, en alle dingen komen goed’. Hoop is de hunkering die blijft wanneer al onze menselijke verwachtingen aan scherven liggen. Kwetsbaar staan we aan de voet van het kruis, terwijl ‘de hele schepping kreunt en onder barensweeën lijdt’ (Rom 8,22). Alle hoop is hoop op verrijzenis.

Voornaamste bronnen:
Jürgen Moltmann, Theologie van de hoop, Utrecht, 1964.

Johan van der Vloet, De vruchtbare leegte. Zinvol omgaan met angst, Averbode, 2006.

Robert P. Doede & Paul E. Hughes, Wounded Vision and the Optics of Hope, in Miroslav Volf & William Katerberg (red.), The Future of Hope: Christian Tradition amid Modernity and Postmodernity, Grand Rapids (Mich.), 2004, pp. 170-199.

Erik Borgman, Metamorfosen: over religie en moderne cultuur, Kampen/Kapellen, 2006.

Met dank aan Mira en Geert voor de gedachte over ‘beminde realiteit’.
Verdere informatie:
Tentoonstelling van de foto’s en gedichten van 4 juni tot en met 2 juli 2008 in Bibliotheek Permeke, De Coninckplein, 2060 Antwerpen.
Andere projecten die de stad als beminde realiteit laten zien:

In Antwerpen: http://www.deloodsen.be/tochtenvanhoop.html

In Brussel: www.tochtenvanhoop.be

Yves De Maeseneer is deeltijds postdoctoraal onderzoeker van de onderzoeksgroep Theologie in een postmoderne context aan de Katholieke Universiteit van Leuven. Sinds 2007 is hij ook stafmedewerker van De Loodsen/Stadspastoraat Antwerpen.



Yves.Demaeseneer@theo.kuleuven.be




  • Hoop als antwoord op Gods belofte
  • Jesaja voor uitgeputte mensen
  • De lens van de hoop
  • Van gevreesde naar beminde realiteit
  • Jezus Christus: beproefde hoop

  • Dovnload 33.87 Kb.