Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Houding belangrijker dan ervaring’ Wijsheidsonderzoeker Brugman over kennis en wijsheid

Dovnload 127.13 Kb.

Houding belangrijker dan ervaring’ Wijsheidsonderzoeker Brugman over kennis en wijsheid



Pagina1/2
Datum27.11.2017
Grootte127.13 Kb.

Dovnload 127.13 Kb.
  1   2

Houding belangrijker dan ervaring’
Wijsheidsonderzoeker Brugman over kennis en wijsheid

Kennis is belangrijk in onze informatiemaatschappij. Maar leidt kennis ook tot wijsheid? Wat is nodig om tot wijsheid te komen? Wijsheidsonderzoeker Gerard Brugman deelt zijn inzichten.



De website en patiëntencommunity ervaringswijzer.nl biedt ervaringsverhalen voor en door mensen die herstellen van een aandoening of andere crisis. Situaties die allerlei levensvragen oproepen. Moet ik mijn ziekte overwinnen of accepteren? Zoek ik hulp of los ik het zelf op? In fora rondom dergelijke dilemma’s, zogenaamde keuzehulpen, wordt ervaringskennis gedeeld. Zo kunnen mensen leren van elkaars ervaringen. Daarvoor is het wel nodig om de oplossingen die ervaringsdeskundigen aandragen, te waarderen.

Maar op basis waarvan beoordeel je de lessen die mensen uit probleemsituaties trekken? Heeft degene die zegt: ‘bewaak je grenzen’ gelijk? Of de ervaringsdeskundige die zegt: ‘verken je grenzen?’ Dit is onderwerp van onderzoek op de website ervaringswijzer. Vanuit literatuurstudie werd een link gelegd tussen levensvragen en wijsheid. Op basis daarvan werd de hulp ingeroepen van Gerard Brugman, die op dit onderwerp promoveerde. Een interview.

Wat is wijsheid?

‘Wat mij betreft is het de expertise in het omgaan met onzekerheid. Want uitkomsten van beslissingen zijn altijd onzeker. Dat is nu zo en dat was vroeger ook zo. Er zijn altijd verschillende oplossingen mogelijk. En je wilt natuurlijk de beste stap nemen. En dan zitten we midden in het probleem, want: wat is de beste stap. Dat kun je vooraf niet weten. Maar achteraf ook niet. Want je had namelijk die andere stap niet genomen.

Nou hebben mensen wel een psychologisch mechanisme om de eenmaal genomen beslissing te rechtvaardigen, maar het blijft een hachelijke onderneming. En sommige mensen kunnen daar beter mee omgaan dan anderen. Ze zien hun beslissingen als voorlopig en blijven openstaan voor nieuwe informatie. Die worden dan als wijs beschouwd.

Wat is de oudste wijsheid?

Er waren natuurlijk in de oertijd al problemen met onzekere uitkomsten. Alleen hebben we daarvan geen schriftelijke neerslagen. Dus we beginnen meestal bij de Egyptenaren. Dan gaan we zo’n vierduizend jaar terug in de tijd. Bekend is het boek van Ptha-hotep. Dat is een wijsheidsboek dat werd gebruikt voor de opleiding van het politieke kader. In feite waren dat neerslagen van ervaringen door de eeuwen heen. Zo werd het een handboek over hoe je je moest gedragen. Dat je goed voor je kinderen moest zorgen. Dat je ontzag moest hebben voor hoger geplaatsten, enzovoort.




Wees matig - Hij die uitsluitend verantwoordelijkheden draagt, is niet gelukkig. Hij die enkel vertier zoekt, brengt geen brood op de plank. De boogschutter raakt uiteindelijk doel door zijn richting aan te passen, zo ook bereikt de stuurman land. Hij die zijn hart volgt zal slagen. (Uit het boek van Ptha-hotep 3580 v.C. tot 3536 v.C.)

Waardoor raakten psychologen erin geïnteresseerd?

Door demografische verschuivingen in het westen kwam er een toenemende belangstelling voor studie over ouderdom. En een common sense opvatting daarbij was dat wijsheid samenhangt met ouderdom. En dus was het een onderwerp om aan te pakken. Het onderzoek hiernaar kwam eind jaren tachtig op gang.

Nou zijn die common sense opvattingen altijd een beetje glibberig. Zo is het boegbeeld van wijsheid Salomon. Die blijkt heel jong geweest te zijn toen hij als wijs werd beschouwd. En toen ie oud werd bleek ie erg onwijs. Drank en vrouwen, laat ik het zo maar even samenvatten. Uit onderzoek blijkt in ieder geval niet dat wijsheid vanzelf toeneemt door ouder te worden.

Hoe kijken deze psychologen naar wijsheid?

Je zou een hele grove indeling kunnen maken tussen ervaringsgerichte en houdingsgerichte benaderingen. In het eerste geval wordt wijsheid gezien als een vorm van kennis. Zoals het model van Sternberg. Hij ziet wijsheid als een afweging tussen persoonlijk en algemeen belang.

Dan moet je weten wat het persoonlijk belang is in een situatie is en wat de algemene belangen zijn. De andere benadering ziet wijsheid als een houding ten opzichte van kennis. Het gaat niet zozeer om wat je weet, maar hoe je ermee omgaat. Of beter gezegd: hoe je omgaat met het feit dat je eigenlijk niks zeker weet. Dat heeft mijn voorkeur.

In ervaringsgericht zit het woord ervaring.

Ja, de nadruk ligt op kennis die je opdoet uit ervaringen. Weten wat er speelt. Waar je mee geconfronteerd kunt worden en wat je in dat soort situaties kunt doen. Het model dat Baltes ontwikkelde op het Max Planckinstituut in Berlijn, heeft op dit moment de meeste wetenschappelijke ondersteuning. Dit model kent vijf criteria om de mate van wijsheid in uitspraken te beoordelen.

Zo heb je feitelijke en procedurele kennis. Weten waar een probleem over gaat en hoe zulke situaties meestal verlopen. Dat berust dus op kennis en ervaring. Het model legt daar de nadruk op. Een derde is contextueel inzicht. Rekening houden met de verschillende contexten waarin een probleem zich afspeelt. Je moet bijvoorbeeld rekening houden met iemands cultuur en achtergrond. Ook leeftijd. Een zelfde probleem wordt in verschillende levensfases anders opgelost.

Dan heb je nog relativeringsvermogen. Als je een ander advies geeft, gaat het niet om wat jij belangrijk vindt. Je moet uitgaan van de ander. Je moet verschillende perspectieven kunnen innemen. En tenslotte onzekerheidsmanagement. Je moet besluiten kunnen nemen in situaties waarvan je niet weet welke kant het opgaat. Je moet telkens kunnen bijsturen.

Hij kwam tot zijn criteria vanuit historische studies naar wijsheid, zoals die van Birren en Clayton. Zij brachten de ‘geschiedenis’ van het denken over wijsheid in kaart. Dit vulden zij aan met lekenopvattingen over wijsheid. Hieruit werden de grootste gemene delers genomen en zo kwam Baltes tot vijf criteria.

Dit aantal is wat willekeurig. Het is maar wat je wilt benoemen. Als je meubels catalogiseert, kun je heel precies kijken en zeggen: je hebt eettafels en bijzettafels en glazen tafels en met drie of vier poten. En je hebt twintig soorten stoelen. Je kunt ook zeggen: je hebt tafels en stoelen. Zo kun je je afvragen of je de kenniselementen erbij moet halen. Want wat voor de een een feit is, is voor de ander een vraag. Dus die tafels horen er wat mij betreft niet bij. En die andere drie lijken heel erg op elkaar; het zijn alle drie stoelen.



In die benadering komen ook ideeën terug over wat goed is.

Ja, bijvoorbeeld als het gaat om het afwegen van het eigen belang tegen het algemeen belang. Die theorie van Sternberg. Dan kom je bij deugden. Maar wat hier en nu deugdzaam is, wat toen en elders niet deugdzaam. Dat betekent niet dat je onverschillig moet worden. Maak een keuze, maar bedenk dat het kan veranderen. Want soms botsen waarden. Dan moet je rare beslissingen nemen.



Ik ben nu net bezig met het boek The world history in 10 1/2 chapters van Julian Barnes. Een verhaal gaat over het Franse fregat de Medusa dat in 1816 verging voor de kust van Senegal. De overlevenden belanden op een vlot. Na verloop van tijd breekt er ziekte uit. Er is nog weinig voedsel over. De gezonden staan dan voor de keuze. Of we gooien de zieken het water en dan overleven wij het. Of we verdelen het voedsel met het risico dat niemand overleeft.

J
Het vlot van de Medusa – schilderij Théodore Géricault
e kunt zeggen: dat is een goed besluit want dan heb je in ieder geval tien overlevenden en anders had je twintig doden. Maar je kunt het van een heleboel kanten bekijken. Actueel is de vraag of je mensen van vijfentachtig een nieuwe heup moet geven. Je kunt zeggen: dat gaat ten koste van de behandeling van jonge kinderen. Maar als je een hele lieve opa hebt, denk je daar weer anders over.

Dus waarden werken als abstractie, maar in concrete situaties kan wijsheid geen oplossing bieden. En dat wordt wel een beetje gesuggereerd door Sternberg. Daar pestte ik hem ook mee: ‘Jij vindt zelfmoordterroristen heel wijs, want ze offeren zich op voor het grote belang.’


  1   2

  • Wat is wijsheid
  • Wat is de oudste wijsheid
  • Waardoor raakten psychologen erin geïnteresseerd
  • Hoe kijken deze psychologen naar wijsheid
  • In ervaringsgericht zit het woord ervaring.
  • In die benadering komen ook ideeën terug over wat goed is.

  • Dovnload 127.13 Kb.