Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Inleiding van Erik Gerritsma op de bijeenkomst over de Februaristaking 1941 in de ijmond

Dovnload 17.15 Kb.

Inleiding van Erik Gerritsma op de bijeenkomst over de Februaristaking 1941 in de ijmond



Datum09.04.2017
Grootte17.15 Kb.

Dovnload 17.15 Kb.

Inleiding van Erik Gerritsma op de bijeenkomst over de Februaristaking 1941 in de IJmond. 24 februari 2016 in de Bibliotheek IJmuiden
Allereerst wil ik de Bibliotheek Velsen en de medewerkers bedanken voor hun gastvrijheid. Verder ben ik ook blij dat ik oud-verzetsman Hugo van Langen, die vorig jaar op de Bonekamp-herdenking sprak, welkom kan heten. En ook de kleindochter van Jan Bonekamp, Brigitte Scholz, die hier ook in de zaal zit. En met wie vanochtend in de IJmuider Courant een interview stond.
Bonekamp-herdenkingscomité

Dit jaar is het 75 jaar geleden dat, op 25 en 26 februari 1941, de Februaristaking plaatsvond. Een algemene proteststaking tegen de Duitse bezetter en de Jodenvervolgingen. Meer dan 300.000 mensen gaven gehoor aan de oproep van de toen illegale CPN. Vanwege dit lustrum is er voor de staking dit jaar meer aandacht dan anders. Met het Bonekamp-herdenkingscomité, dat op initiatief van Conny Braam ieder jaar op 4 mei de herdenking van de verzetsstrijder en hoogovenarbeider Jan Bonekamp organiseert, aan zijn graf op de Westerbegraafplaats in IJmuiden, hebben we het initiatief genomen om dit jaar ook de Februaristaking in de IJmond in het publieke geheugen te brengen. Door aandacht aan de Februaristaking te schenken, vullen we ook een stuk in van het verhaal over Jan Bonekamp.


De staking in Haarlem en Velsen

In Velsen werd gestaakt door naar schatting zo’n 2.200 arbeiders bij de hoogovens, en zo’n 1.000 bij de papierfabriek Van Gelder. Ook in Haarlem werd gestaakt. In tegenstelling tot Amsterdam vonden er hier geen straatdemonstraties en confrontaties met de bezetter plaats. Tot een gedenkplek of monument voor de Februaristaking in Velsen is het - nog - niet gekomen. Maar om te herdenken heb je niet per se een grafsteen of monument nodig, vertelde iemand mij een tijdje terug. Toch heeft de staking ook hier z’n sporen nagelaten. Via de bedrijven waar gestaakt werd, de families van de stakers. De Februaristaking zit ook hier diep in de vezels.


Jan Brasser

De Uitgeester hoogovenarbeider, communist en verzetsman Jan Brasser is een van de weinige bekende, en tegelijk een van de bekendste gezichten van de Februaristaking in deze streek. Terwijl vakorganisaties en politieke partijen door de nazi-bezetter waren “gelijkgeschakeld” – zoals uitschakelen met een eufemisme werd genoemd – bouwden Jan Bonekamp, Jan Brasser en anderen, rond het illegale blad 'De Waarheid', een vaste kring lezers op in het hoogovenbedrijf, die daarmee op strijd en een verzetsstemming georiënteerd werden.

De CPN, waarvan zij lid waren, was als enige partij van betekenis overgegaan in de clandestiniteit, en zette haar werk voort. Het was de praktische en geestelijke voorbereiding op de Februaristaking, waarmee gewone mensen, fabrieksarbeiders in dit geval, gewapend werden om met het stakingswapen hun principes kracht bij te zetten.
Drie jaar geleden, in 2013, sprak de jonge vakbondsactivist Levin Zühlke-van Hulzen bij de Bonekamp-herdenking. In zijn toespraak haalde hij Marcus Bakker aan, die in zijn boek 'Wissels' over het verzet van de CPN schreef:

...sommigen zeggen dat de ervaring in het naamloze, geheime bedrijfswerk voor de oorlog beslissend was voor de overstap naar de illegaliteit. Maar als dat zo belangrijk was, wat deden politie en inlichtingendiensten met al hun vooroorlogse ervaring dan in de oorlog? Niet de ervaring in het geheime werk,” maar, zo schrijft Bakker, “het feit dat ze de mensen in hun buurt en bedrijf goed kenden, wisten wat ze aan hen hadden, wisten in welk zwemwater ze zich begaven toen ze aan de moeilijke ondergrondse taak begonnen.”


Vorig jaar bij de herdenking sprak oud-verzetsman Hugo van Langen, die hier vandaag ook aanwezig is, en die in zijn toespraak een belangrijk punt maakte. Omdat ik het zelf niet beter kan verwoorden, citeer ik hem:

“Men probeerde na de oorlog ons te doen geloven dat het verzet van ons volk voornamelijk bestond uit de activiteiten van een paar avontuurlijke rijkeluiszoontjes, zoals dat wordt voorgesteld in de films en musicals van de ‘De Soldaat van Oranje’. Maar het echte verzet om ons volk in beweging te krijgen tegen de fascistische onderdrukking, werd gevoerd door mensen zoals Jan Bonekamp, Jan Brasser, Hannie Schaft, Truus en Freddie, Marcus Bakker en vele andere jonge communisten.


“Zij voerden al vroeg het actieve verzet en riepen ons volk op tot intensief, actief en lijdelijk verzet tegen de gehate bezetter. Hiermee werd het moreel van ons volk verhoogd. Zij organiseerden de enorme, openlijke Februaristaking en demonstraties tegen het wegvoeren van onze joodse landgenoten.”
De Velser Affaire

Het zal mij niet door iedereen in dank afgenomen worden, en door sommigen misschien zelfs vergezocht lijken, maar ik wil toch de link van een Februaristaking met de Velser Affaire verder aanhalen.

Het advies van de regering in ballingschap, en gesteund door grote delen van meer bevoorrechte Nederlanders - om ze zo maar even te noemen - aan de Nederlandse bevolking was: “Hou je rustig, hou je kalm. En gedraag je tegenover de bezetter”.

Dat advies werd met een machtige daad, de Februaristaking, terzijde geschoven. En dat tot stand gebracht met grote moed, leiding, en opofferingsgezindheid van de CPN en vele, vele vooraanstaande communistische arbeiders in de bedrijven. Dat moet op z’n minst wat opgetrokken wenkbrauwen en zure gezichten hebben opgeleverd bij personen, die niet graag zagen dat de Nederlandse werkende bevolking zelf de touwtjes in handen nam, en het spits afbeet in het verzet.

Wat later bekend werd als de Velser Affaire - het moedwillig op een zijspoor zetten, en zelfs uit de weg ruimen van communistische en andere linkse verzetsmensen, om hun invloed na de bevrijding terug te dringen - dat moedwillig slaat natuurlijk alleen maar ergens op, als er mensen waren die iets te vrezen hadden.

Ik ben er van overtuigd, dat het je met kracht eigen maken van een overtuiging, opkomen voor een goede zaak, en daarbij je kop boven het maaiveld uit durven te steken, het spits afbijten en je van het stakingswapen bedienen - dat dat zeker iets is waar heel wat meer bevoorrechte mensen het doodsbenauwd van kregen. Zoals er nu nog heel wat zijn, die het doodsbenauwd krijgen als mensen hun strijdvaardigheid en eensgezindheid tonen, tegenover heel wat onrechtvaardige zaken in de wereld.


Een onvergetelijke indruk

Ik wilde mijn inleiding kort houden. In de film die we zo met elkaar gaan kijken komen mensen aan het woord, die heel wat indrukwekkender verhalen te vertellen hebben dan ik. Maar er zijn drie mensen aan wie ik hier een persoonlijke herinnering wil ophalen. Drie mensen die getuigen en deelgenoot zijn geweest van de Februaristaking in 1941. Zij hebben op mij persoonlijk een diepe indruk achtergelaten.

Jan Moelee, Jan Groot, en Celine van der Hoek-de Vries. Ze zijn alle drie de laatste paar jaar overleden. En daardoor drong bij mij nog sterker het besef door, dat ik tot één van de laatste generaties behoor, die de verhalen nog uit eerste hand heeft meegekregen, meekrijgt.
Jan Moelee, een Amsterdamse stratenmaker – maakte de Februaristaking mee als jonge arbeider bij de Amstel-brouwerij, in het centrum van de stad. Hij was jong, nergens bij aangesloten, en had nog geen diepgewortelde overtuiging.

Voor hem begon zijn bewustwording bij de Februaristaking. En tot op het laatst, vanuit het verzorgingstehuis waar hij woonde, maakte hij deel uit van het Amsterdamse FNV-comité, dat ieder jaar voorafgaand aan de kranslegging bij het monument de Dokwerker, een bijeenkomst organiseert als herinnering aan de grote rol die het gemeentepersoneel speelde in de staking – de arbeiders van de tram, de stadsreiniging en de bestrating – waar Jan later ook werkzaam zou worden.

Na de oorlog werd Jan Moelee lid van de communistisch georiënteerde Eenheidsvakcentrale (EVC), waar hij zijn politieke opvoeding kreeg van stakers van het eerste uur. Mannen die aan de wieg stonden van de Februaristaking. Jan Moelee overleed in 2014, bijna 92 jaar oud.
Een andere Jan die een onvergetelijke indruk op mij achterliet was Jan Groot, een Haarlemse glazenwasser - al in 1935 lid geworden van de CPN.

Als CPN-lid kreeg Jan Groot op de vooravond van de Februaristaking van zijn partij de instructie, om de volgende dag de stakingsoproep in Haarlem te verspreiden. Om te verhinderen dat ze die nacht thuis van hun bed gelicht zouden worden, bracht Jan samen met nog 4 kameraden de nacht door in Hillegom, vanwaar ze de volgende ochtend, op de fiets, gewapend met pamfletten, langs de bedrijven aan het Spaarne en de Waardepolder trokken. Jan Groot overleed eveneens in 2014, op 97-jarige leeftijd.


De laatste van de drie die ik met naam wil noemen is Celine van der Hoek-de Vries.

Celine was een vaste kracht van de verzendploeg van 'De Antifascist', het blad van de Antifascistische Oud-verzetsstrijders Nederland (AFVN)/Bond van antifascisten, waarvan zij voorzitster was. Het inpakken en verzenden van het tijdschrift deden we samen. Celine droeg altijd lange mouwen. Maar bij het inpakken en verzenden verschoof ook wel eens haar mouw. En daar op de arm stond getatoeëerd, nauwelijks leesbaar: A-25236...

Celine overleefde als enige van haar familie Auschwitz. Kort na de oorlog in Nederland teruggekeerd, vertrok ze weer - naar Duitsland, Oost-Duitsland om precies te zijn, waar ze aan het conservatorium studeerde. Daar verbleef ze tot 1957. Ze heeft tot het eind van haar leven reizen naar Duitsland gemaakt, waar ze voor scholen sprak.
Er is een filmpje over Celine, waarin ze een jonge Oostenrijker rondleidt in dezelfde Hollandse Schouwburg in Amsterdam, vanwaar joden op transport werden gesteld, en van waaruit Celine tot 2 keer toe wist te ontkomen. Ze wordt daar aangesproken door een Joodse man, die de hoop heeft opgegeven. Geen geloof meer heeft in een betere wereld. In de mensheid.

In de reportage blijft Celine tegenover hem ijzingwekkend stil. Misschien begrijpelijk, op zo’n heftige confrontatie, met iemand wiens blik op het leven zó tegengesteld is aan dat van Celine. Want haar hele naoorlogse leven stond in het teken van een betere wereld.

Op het achterblad van 'De Antifascist' prijkte steevast de tekst van ‘De eed van de gevangen van het fascistische concentratiekamp Buchenwald’:

Wij zweren!


...Wij staken de strijd eerst
wanneer ook de laatste schuldige voor het gerecht van de volken staat!
Ons parool is de vernietiging van het Nazidom met al zijn wortels!


De opbouw van een nieuwe wereld van vrede en vrijheid is ons doel!
Dat zijn wij de vermoorden,
hun familieleden schuldig.”

Wie de Februaristaking alleen wil beoordelen op het succes om de bezetter uit het land te drijven, of de Jodenvervolging te doen verhinderen, heeft de Februaristaking denk ik niet in zijn volledige omvang en betekenis begrepen.

Ieder van hen - de twee Jannen en Celine - maakte de Februaristaking vanuit hun eigen achtergrond mee. Maar voor ieder van hen bleef de ervaring en de indruk die de Februaristaking op hen achterliet, een richtsnoer in hun verdere leven. Dat spreekt ook uit de interviews met de februaristakers, die zo meteen in de film aan het woord komen. Het verschafte hen een kompas waarop zij zich konden oriënteren wanneer ze voor nieuwe, voor grotere en kleinere vuren kwamen te staan.

Op hun beurt hebben de twee Jannen en Celine op mij een onvergetelijke indruk achtergelaten. Niet alleen door het gezicht dat zij mij gaven van de Februaristaking, maar vooral door dat toonaangevende voorbeeld, van onvermoeibare betrokkenheid, hun niet-aflatende strijdlust.

Je kunt mensen in de bloei van hun leven ontmoeten. Maar bij mensen als Jan Moelee en Jan Groot, en Celine van der Hoek-de Vries, was er geen ophouden bij. Er was alleen een vergankelijk lichaam, dat hen er van weerhield om nog langer door te gaan. Ik heb van en over hen verhalen en anekdotes te over, om dat te illustreren.


Ik hoop, dat ik namens iedereen hier kan spreken, als ik zeg dat deze bijeenkomst niet alleen een filmvertoning is, maar ook een eerbetoon aan de vele onbekende, maar niet onverschillig gebleven februaristakers. Bedankt.

  • Bonekamp-herdenkingscomité
  • De staking in Haarlem en Velsen
  • Marcus Bakker
  • De Velser Affaire
  • Een onvergetelijke indruk
  • Celine van der Hoek-de Vries

  • Dovnload 17.15 Kb.