Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Kok Kampen 2005 Zijn Jodendom, Christendom en Islam Verschillende Godsdiensten?

Dovnload 34.32 Kb.

Kok Kampen 2005 Zijn Jodendom, Christendom en Islam Verschillende Godsdiensten?



Datum28.10.2017
Grootte34.32 Kb.

Dovnload 34.32 Kb.



Lezing van prof. dr. Vincent Brümmer, gebaseerd op het slothoofdstuk van zijn boek ‘Ultiem Geluk. Een nieuwe kijk op Jezus, de verzoening en de Drie-eenheid’

(Kok Kampen 2005)
Zijn Jodendom, Christendom en Islam Verschillende Godsdiensten?
1. De kinderen van Abraham
‘Van Abraham wordt gezegd: ‘Hij vertrouwde op God, en dat werd hem als een daad van gerechtigheid toegerekend.’U ziet dus dat zij die geloven kinderen van Abraham zijn. … En dus wordt iedereen die gelooft samen met Abraham, de gelovige, gezegend.’ (Galaten 3:6-7,9; NBV) 1 In de loop van de geschiedenis zijn de kinderen van Abraham uitgewaaierd tot drie afzonderlijke tradities: de joodse, de christelijke en de islamitische. Elk van deze tradities heeft zijn eigen manieren ontwikkeld om het geloof van Abraham te begrijpen. De joodse traditie nam Mozes en de Torah als uitgangspunt voor het begrijpen van het geloof, de christelijke Jezus en het Nieuwe Testament en de islamitische Mohammed en de Koran.

Jezus zag zichzelf niet als de stichter van een nieuwe godsdienst. Integendeel, hij was een rabbi die het geloof van Israël wilde hervormen, niet veranderen. ‘Denk niet dat ik gekomen ben om de Wet of de Profeten af te schaffen. Ik ben niet gekomen om ze af te schaffen, maar om ze tot vervulling te brengen.’ (Mattheüs 5:17; NBV). Mohammed dacht evenmin dat hij een nieuwe godsdienst stichtte. Hij bracht het oude geloof in de Éne God naar de Arabieren die vóór die tijd nog geen profeet van dit oude geloof hadden gehad en die grotendeels polytheïsten waren. De Koran wijst er voortdurend op dat Mohammed niet is gekomen om de joods-christelijke traditie te ontkennen of om de profeten ervan tegen te spreken of om een nieuwe godsdienst te stichten. Hij was ervan overtuigd dat zijn boodschap dezelfde was als die van Abraham, Mozes, David, Salomo of Jezus. 2 Hij spande zich in om de polytheïsten uit Arabië tot het geloof in de Éne God te bekeren, maar het kwam nooit in hem op van joden en christenen te eisen dat zij zich tot de Islam moesten bekeren. Wat hem betreft waren zij reeds gelovigen in de Éne God. 3

Zoals echter vaak gebeurt met hervormers, werden Jezus en Mohammed niet geaccepteerd door de religieuze autoriteiten van de tradities die zij wilden dienen. Jezus werd door de joodse autoriteiten van zijn tijd verworpen, en tot Mohammeds groot verdriet weigerde de joodse gemeenschap in Medina hem en zijn boodschap te aanvaarden. Tegen de bedoelingen van hun stichters in, ontwikkelden het Christendom en de Islam zich in de loop van de tijd náást de joodse traditie als aparte religieuze tradities, die door aparte geloofsgemeenschappen werden aangehangen. Elk van deze gemeenschappen ontwikkelde eigen manieren om hun geloof te begrijpen, die relevant en adequaat waren voor de problemen en uitdagingen waarmee zij in hun verschillende historische en geografische omstandigheden werden geconfronteerd, en die begrijpelijk waren in termen van hun eigen culturele denkcategorieën. Zo bleef de joodse traditie het exclusieve nationale geloof van het joodse volk en werd het uitgedrukt in de Semitische denkvormen van Israël. De christelijke traditie ontwikkelde zich al snel tot een niet-joods geloof dat werd uitgedrukt in de hellenistische denkvormen van de mediterrane wereld. De Islam richtte zich tot de woestijnstammen van Arabië en werd uitgedrukt in Arabische denkvormen. Vanwege de sociologische, culturele en conceptuele verschillen tussen deze geloofsgemeenschappen, dreven jodendom, christendom en islam in de loop van de tijd steeds verder uit elkaar.

In de loop van de geschiedenis zijn er tijden en plaatsen geweest, zoals in middeleeuws Spanje onder de islamitische regering, dat deze drie geloofsgemeenschappen ogenschijnlijk vriendschappelijk samenleefden en hun interactie vruchtbaar was. Dat waren echter uitzonderingen. Het grootste deel van de tijd bleven zij relatief geïsoleerd van elkaar en ontwikkelden zij hun eigen interpretaties van het geloof zonder veel onderling contact. In een tijd van globalisering wordt een dergelijke isolering echter zowel onhoudbaar als gevaarlijk. Onwetendheid, misverstanden en verwijdering tussen deze geloofsgemeenschappen leiden tot conflict, terwijl wederzijds begrip en samenwerking tussen hen in onze tijd alleen maar de zaak van de vrede kan dienen. Om deze reden is het van het grootste belang dat de oecumenische dialoog, die in de loop van de twintigste eeuw binnen de christelijke geloofsgemeenschap opbloeide, nu in de eenentwintigste eeuw wordt uitgebreid tot alle drie deze geloofsgemeenschappen. In welke mate hebben joden, christenen en moslims niet slechts een gemeenschappelijke oorsprong, maar ook een gemeenschappelijk geloof, ondanks de reële onderlinge verschillen, die in de loop van de geschiedenis zijn ontstaan?

Op dit punt komt een lastig probleem aan de orde. Jodendom, christendom en islam zijn geen monolithische en onveranderlijke denksystemen die met elkaar vergeleken kunnen worden om te bepalen welke overtuigingen zij wèl en niet met elkaar gemeen hebben. Het zijn tradities die in de loop van de tijd ontwikkeld, veranderd en gediversifieerd zijn. In veel opzichten zijn de verschillen binnen elk van deze tradities even groot als hun onderlinge verschillen. Ik ben ervan overtuigd dat veel christenen, die, net als ik, persoonlijke contacten met joden of moslims hebben gehad, ontdekt hebben dat zij meer spirituele verwantschap met sommige joden of moslims hebben dan met sommige christenen! Het is al moeilijk genoeg om te bepalen welke elementen van het geloof worden gedeeld door àl diegenen die zichzelf als christenen beschouwen, maar het lijkt een onmogelijke taak om elementen van het geloof te vinden dat door alle joden, christenen en moslims worden gedeeld! We kunnen ons beter wat meer bescheiden opstellen en nagaan welke fundamentele elementen van het geloof binnen de context van al deze drie tradities met redelijke argumenten verdedigd kunnen worden, zonder daarmee te stellen dat dit de opvattingen zijn van alle joden, christenen en moslims.

Indien wij deze gemeenschappelijke elementen in het geloof van de kinderen van Abraham willen vinden, moeten wij ons niet wenden tot de leerstellingen en rituele gebruiken waarin zij hun geloof tot uitdrukking brengen. Op deze punten zijn zij in het loop der tijden uit elkaar gegaan. Mijn voorstel is echter dat wij een gemeenschappelijke grondstructuur of matrix van het geloof kunnen ontdekken in de wijze waarop mystici in al drie tradities hun ultieme geluk zochten in de liefde van God. Vanuit dit perspectief ben ik van mening dat het plausibel is om ervan uit te gaan dat de volgende stellingen allemaal verdedigd kunnen worden binnen de joodse, christelijke en islamitische tradities:




  1. Het ultieme geluk bestaat uit het zich verheugen in een liefdevolle verbondenheid met God, waarin God ons ultieme geluk tot zijn eigen zaak maakt en wij ons met God identificeren door zijn wil tot de onze te maken en onze levens met blijdschap in overeenstemming hiermee te leven.

  2. Vanwege ons onvermogen om deze liefdevolle identificatie met God consistent vol te houden, zijn wij van God vervreemd geraakt, en kunnen wij het ultieme geluk slechts herwinnen door weer met God verzoend te raken. De noodzakelijke en voldoende voorwaarden voor een dergelijke verzoening zijn zowel goddelijke vergeving als berouw en innerlijke ommekeer, waardoor wij ons opnieuw met Gods wil kunnen identificeren en in blijdschap onze levens in overeenstemming hiermee kunnen leiden.

  3. Teneinde een dergelijke innerlijke ommekeer te bereiken, is het allereerst nodig dat God zich aan ons openbaart als een liefhebbende en vergevensgezinde God en dat hij ons in staat stelt zijn wil voor ons te kennen. Ten tweede is het nodig dat hij ons schept als het soort persoonlijke wezens die in staat zijn tot een dergelijke liefdevolle verbondenheid met hem, en dat hij ons de capaciteiten en mogelijkheden geeft, die ons in staat stellen naar zijn wil te leven. In de derde plaats is het nodig dat God onze harten zodanig inspireert, dat wij zijn wil met blijdschap en uit liefde doen, niet slechts uit plichtsbesef.

Uiteraard verschillen joden, christenen en moslims in de metaforen, verhalen en leerstellingen, die zij gebruiken om deze matrix te ontwikkelen en uit te leggen. Daarnaast zijn er ook grote verschillen in hun vormen van spiritualiteit en in hun rituelen. Zelfs binnen elk van deze tradities is er geen eenvormigheid in de manier waarop deze gemeenschappelijke matrix van het geloof wordt uitgelegd en uitgedrukt.


2. Dialoog en christelijke geloofsleer
De christelijke leerstellingen van de verzoening, de christologie en Drie-eenheid zijn te verstaan als leerstellige vormen waarin deze geloofsmatrix ontwikkeld en uitgelegd werden binnen de christelijke traditie. De kerkvaders probeerden het geloof te interpreteren in termen van de platonische denkvormen die gebruikelijk waren in de hellenistische wereld waar zij leefden en tot wie zij hun boodschap richtten. Deze platonische denkwijzen zijn echter voor ons nu zo vreemd geworden, dat de leerstellingen van de verzoening, de christologie en de Drie-eenheid in hun patristische interpretatie voor de meeste hedendaagse gewone gelovigen raadselachtig, ja zelfs onbegrijpelijk zijn geworden. Hier kan ik nu aan toevoegen dat de patristische interpretatie van deze leerstellingen de christelijke opvatting van het geloof voor joden en moslims zelfs nòg onverteerbaarder gemaakt heeft dan het anders zou zijn geweest. De patristische visie op de verzoening, alsmede de theorie van de plaatsvervanging die in de twaalfde eeuw werd ontwikkeld, een visie op de goddelijkheid van Christus impliceren, waarin Jezus een tweede goddelijk wezen apart van de Vader wordt. Als op een vergelijkbare manier de Heilige Geest als een derde apart goddelijk wezen wordt beschouwd, dan is het resultaat een sociaal trinitarianisme dat grenst aan tritheïsme. Het is duidelijk dat dit volstrekt onverenigbaar is met het monotheïsme dat een fundamenteel geloofspunt is van zowel het jodendom als de islam. Deze visie op de Drie-eenheid komt neer op wat Ingolf Dalferth een ‘manifestatie van christelijke stammencultuur’ noemt. Volgens hem is de leer van de Drie-eenheid alleen maar een passende leer over God, als deze méér is dan alleen maar een uitdrukking van christelijke stammencultuur. Het moet zo worden geconstrueerd, dat het over God gaat – niet over een christelijke God (wat dat moge zijn) of over bepaalde opvattingen over Vader, Zoon en Geest die christenen (en niet joden en moslims) er toevallig bij en boven het gemeenschappelijke geloof in God op nahouden. De God van het christelijke geloof is niet een speciale christelijke God, maar God zoals hij door christenen wordt ervaren. Aldus Dalferth. 4

Deze vorm van de leer van die Drie-eenheid werd echter niet universeel verdedigd binnen de christelijke traditie. Vooral in de Latijnse traditie werd de leer van die Drie-eenheid ook op een meer monotheïstische manier uitgelegd die misschien een bevredigender uitgangspunt levert voor een dialoog met joden en moslims. Hierin word God gezien als een enkel persoonlijk wezen die verlangt naar een liefdevolle verbondenheid met ons en die op drie manieren handelt teneinde een dergelijke relatie mogelijk te maken. Als Vader schept hij ons en schenkt hij ons de capaciteiten en de kansen om ons in liefde met hem te identificeren. In Jezus de Zoon openbaart hij aan ons zowel zichzelf als een liefdevolle God die naar onze liefde verlangt, als wat het betekent in liefdevolle verbondenheid met hem een leven naar zijn wil te leiden. In die zin is Jezus zowel ‘waarachtig God’ als ‘waarachtig mens.’ Door zijn Geest verlicht God onze geesten en inspireert hij onze harten, zodat we hem kunnen kennen en liefhebben en zo ons ultieme geluk kunnen vinden in de verbondenheid met hem. In al deze daden zijn God, Zoon en Geest niet drie goddelijke actoren, maar drie vormen van handelen die worden uitgeoefend door een en dezelfde goddelijke actor, namelijk God.

In hoeverre zouden joden en moslims hun eigen geloof kunnen herkennen in deze visie op het drie-enige handelen van God? De stelling dat God onze schepper is en dat zijn Geest ons verlicht en inspireert zou binnen de joodse en de islamitische tradities geen problemen moeten opleveren. Joden en moslims zouden er ook geen moeite mee hoeven te hebben dat, als wij ons met hem willen kunnen verzoenen en als wij ons willen kunnen verheugen in onze verbondenheid met hem, het nodig is dat God zich aan ons openbaart en zijn wil aan ons bekendmaakt. Het probleem ligt in de christelijke aanspraak dat God dit in Jezus als de Christus openbaart. Voor de joden was Christus vanaf het allereerste begin een struikelblok. De bewering dat de macht en de wijsheid van God aan ons is geopenbaard in het kruis van Christus (zie 1 Korintiërs 1:23-24) was voor hen het aanstootgevend. Dit aanstootgevende is bovendien versterkt door het feit dat voor de joden Jezus het symbool is geworden van tweeduizend jaar vervolging door christenen, die de joden verantwoordelijk stelden voor de kruisiging. C.A. Lamb wijst er op dat joden zich hevig geneerden voor de persoon Jezus, en dat een lange traditie, die teruggaat tot op de Talmud, slechts naar hem verwijst als ‘die man’ (ha-ish ha-huw). Zijn naam werd in het Hebreeuws van Yeshua veranderd in Yeshu, waarvan de betekenis werd geacht te zijn ‘iemand wiens naam als vervloekt moet worden uitgewist.’ 5 Lamb vervolgt zijn betoog echter met citaten van een aantal recente joodse geleerden (Martin Buber, Leo Beck, Franz Rosenzweig en Pinchas Lapide), die Jezus beschouwen als een voorbeeldige joodse persoonlijkheid met wie zij zich kunnen identificeren. Dit betekent echter niet dat zij accepteren dat Jezus de openbaring is van ‘waarachtig God en waarachtig mens.’

Terwijl de joden zich voor Jezus generen, is hij voor moslims een hooggeachte en vereerde profeet. 6 In sommige opzichten is hij zelfs eerbiedwaardiger dan Mohammed. Zo is hij volgens de Koran geboren uit de maagd Maria en wordt hij, anders dan Mohammed, de Messias genoemd en zelfs beschreven als het ‘woord van God’ en als ‘een geest van God.’ (Sura 4:171) De stelling dat hij de Zoon van God is wordt echter resoluut afgewezen omdat dit teveel lijkt op Apollo als de zoon van Zeus, en dat zou in strijd zijn met de monotheïstische leer van de islam. Jezus is de boodschapper van God maar niet zelf een God. God is één en buiten hem zijn er geen goden. Vanuit een christelijk gezichtspunt is de meest opzienbarende bewering over Jezus in de Koran, dat zijn kruisiging wordt ontkend. (Sura 4:157-159) Daar wordt gezegd dat de joden onterecht beweren dat zij ‘de Messias, Jezus de zoon van Maria, de boodschapper van God’ hebben gekruisigd. God heeft dit voorkomen door ‘zich tot hem te verhogen’ en door voor de joden ‘een schijnbeeld van hem’ te maken. Deze opvatting doet denken aan die van de Frankische koning Clovis (465-511), waarvan gezegd wordt dat hij over de kruisiging zei: “Als ik en mijn Franken daar geweest waren zou het nooit gebeurd zijn”! Het zo ontkennen van de kruisiging betekent de rol ontkennen, die de kruisiging voor christenen speelt in onze verlossing. Moslims kunnen dus niet de visie delen, dat wij in Jezus en in zijn kruisiging de barmhartige liefde van God en de prijs van de vergeving leren kennen, die hij bereid is voor onze verzoening met hem te betalen.


3. Exclusiviteit
Zoals gezegd leren christenen in het kruis van Christus de barmhartige liefde van God kennen. Soms wordt dit verder uitgebreid door te zeggen dat wij deze slèchts door het kruis van Christus kunnen leren kennen. Zo heeft bijvoorbeeld de commissie aangaande het geloof van de United Church of Canada verklaard dat mensen God helemaal niet echt kunnen kennen buiten de specifieke kennis van God in Jezus Christus om. 7 Dat betekent dat joden en moslims, alsmede de aanhangers van alle andere godsdiensten die Jezus niet als de Christus aanvaarden, God niet echt kunnen kennen. Vanuit een christelijk standpunt is dit een absurde aanspraak. Natuurlijk geloven christenen dat Christus de incarnatie van het Woord van God is. Maar dat is hetzelfde Woord dat reeds in de Torah geopenbaard was. Daarom kunnen christenen nooit beweren dat het volk van Israël in het Oude Testament God ‘niet echt’ heeft gekend! In feite bevestigt Johannes Calvijn dat ‘er schier niemand in de Christelijke kerk gevonden kan worden, die in uitnemendheid des geloofs met Abraham mag vergeleken worden, en dat de profeten door die kracht des Geestes hebben uitgeblonken, waardoor ze ook heden nog de ganse wereld verlichten.’ 8 In het licht van hun geloof konden de profeten dus in hun eigen leven en ervaring van de barmhartige liefde van God getuigen. Wiles wijst er op dat het niet te bizar is om te veronderstellen, dat juist de pijn van Hosea’s voortdurende liefde voor zijn ontrouwe vrouw de aanleiding was voor de bijzondere nadruk, die hij in zijn orakels legt op de barmhartige liefde van God voor zijn dwalende en lijdende volk. 9 Christenen kunnen dus kennelijk niet beweren dat joden, die de openbaring van God in Jezus niet kennen of aanvaarden, God ‘niet echt’ kennen. Evengoed zou het absurd zijn als christenen zouden volhouden dat moslims, die niet geloven in de kruisiging van Christus, God ‘niet echt’ kennen en onwetend zijn van zijn barmhartige liefde. In feite wordt elke sura van de Koran voorafgegaan door de woorden: ‘In de naam van God, de Barmhartige Erbarmer.’

Wilfred Cantwell Smith breidt dit zelfs uit tot aanhangers van andere godsdiensten buiten de tradities die op Abraham teruggaan. Hij maakt hierover de wat hij noemt ‘empirische observatie’, dat er overweldigend bewijs lijkt te zijn voor de stelling dat individuele boeddhisten, hindoes, moslims en anderen God in feite hebben gekend en in feite kennen. Hij geeft aan dat hij persoonlijk vrienden uit deze gemeenschappen heeft, van wie het belachelijk lijkt iets anders over hen te denken. Hij voegt daaraan toe dat als we geen vrienden hebben bij die gemeenschappen, wij er waarschijnlijk vanaf moeten zien in generaliserende termen over hen te spreken. 10

Bij deze woorden van Smith heb ik drie opmerkingen. Ten eerste kunnen we het met Smith eens zijn, dat God in zijn almachtige wijsheid in staat is zichzelf op vele manieren kenbaar te maken, ook aan mensen die andere godsdiensten aanhangen dan het christendom en de andere op Abraham teruggaande tradities. Volgens Smith reikt de God die wij hebben leren kennen uit naar àlle mensen, overal ter wereld, en spreekt hij tot allen die willen luisteren. Zowel binnen als buiten de kerk luisteren mensen veel te weinig, en toch kunnen wij zien dat God zowel binnen als buiten de kerk op de een of andere manier in de harten van mensen binnenkomt. 11 Evenzo zouden joden en moslims moeten toegeven dat ook zij geen exclusieve toegang hebben tot de Godskennis. We moeten allen leren zien dat anderen buiten onze eigen traditie, vooral ook de aanhangers van de andere op Abraham teruggaande tradities, de God die wij door onze eigen traditie hebben leren kennen óók kunnen leren kennen.

Ten tweede slaat de bewering van Smith, dat zijn vrienden uit andere geloofsgemeenschappen God echt kennen, op kennis van het hart en niet slechts op kennis van het verstand. We kunnen God alleen maar ‘echt’ kennen in de mate waarin we in verbondenheid met God leven en een wilseenheid met God bereiken. Voor christenen zal zich dat manifesteren in de mate waarin onze levenswijze Christusgelijk is. God kennen is wat Bernard van Clairvaux noemt ‘het land van ongelijkheid’ verlaten en terugkeren naar het land van gelijkheid, waar onze levens als dat van Christus worden, waar wij niet slechts weet hebben van de barmhartige liefde van God maar deze liefde ook manifesteren door deze, net als Christus, in onze relaties met anderen te delen. Joden en moslims aanvaarden andere voorbeelden van de barmhartige liefde van God dan christenen. Nochtans is het ook voor hen waar, dat Godskennis een kennis van het hart is en niet slechts van het verstand. Het blijft voor ons allen waar, dat het kennen van God niet slechts kennis óver zijn barmhartige liefde inhoudt, maar ook een delen vàn deze liefde door deze te manifesteren in onze relaties met anderen binnen èn buiten onze eigen tradities. De bewering van joden, christen en moslims, dat zij God kennen wordt een lege en godslasterlijke bewering als zij Gods barmhartige liefde niet in hun leven tonen, maar veeleer in zijn naam anderen verschrikkelijke dingen aandoen!



In de derde plaats kan Smith’s bewering dat zijn vrienden in andere religieuze gemeenschappen God in deze betekenis kennen nauwelijks een ‘empirische observatie’ worden genoemd. Het is veel meer een bewering die hij doet in het licht van zijn eigen christelijke geloof. Voor christenen geldt, dat zij slechts in het licht van hun kennis van God zoals deze in Christus is geopenbaard kunnen zien, dat er over anderen (en henzelf) zowel binnen als buiten de kerk gezegd kan worden dat zij God ‘echt’ kennen zoals Christus dat deed. In die zin stellen christenen dat de openbaring van Gods liefde in Christus paradigmatisch is, omdat zij alleen maar in het licht van Gods zelfopenbaring in Jezus Christus kunnen zeggen wat het betekent om ‘God te kennen’ en met hem verzoend te zijn. Daarom moet Smith toegeven dat omdat God is wie hij is, omdat hij is wat Christus heeft laten zien wie hij is, dáárom leven andere mensen inderdaad in zijn tegenwoordigheid. Daarom weten wij als Christenen ook dat dit waar is. 12 Het is dus in het licht van het paradigma van Christus dat christenen hun eigen geloof kunnen leren te herkennen in dat van de joden en moslims. Dit is ook van toepassing op joden en moslims, ook al aanvaarden zijn andere paradigmata voor hun geloof. Zo is voor joden de Torah het paradigma van hun geloof en voor moslims de Koran. Terwijl voor christenen het Woord van God in Jezus Christus is geïncarneerd, is dit voor joden zo in de Torah en voor moslims in de Koran. Ondanks het feit dat deze drie tradities verschillende paradigmata voor hun geloof hebben, kunnen deze verschillende paradigmata hen toch in staat stellen het geloof van hun gezamenlijke voorvader Abraham in elkaar te herkennen en zo samen te zoeken naar hun ultieme geluk in de liefdevolle verbondenheid met de God van Abraham.

1 ‘De meest nabijen aan Abraham onder de mensen waren waarlijk zij die hem volgden; en deze profeet en zij die geloofden. God is de verbondene der gelovigen.’ Sura 3, 68. De citaten uit de Koran in deze paragraaf zijn afkomstig uit de vertaling van J.H. Kramer, bewerkt door Asad Jaber en J.J.G. Jansen (Amsterdam 1997). Ter wille van de herkenbaarheid zijn de bijbelse namen vernederlandst.

2 ‘Zeg: Wij geloven aan God en wat tot ons is nedergezonden en wat is nedergezonden tot Abraham, Ismaël, Izak en Jacob en de Stamvaders, en wat gebracht werd tot Mozes en Jezus en wat gebracht is tot de Profeten vanwege hun Heer, zonder dat wij onderscheid maken tussen één van hen, en terwijl wij aan Hem overgegeven zijn.’ Sura 2, 136. Zie ook hoofdstuk 1 van Karen Armstrong Islam. Geschiedenis van een wereldgodsdienst (Amsterdam 2003).

3 ‘Hij heeft op u nedergezonden de Schrift (= Koran) met het wezenlijke, bevestigend wat daarvóór was. Hij heeft nedergezonden de Torah en het Evangelie tevoren tot een rechte leiding voor de mensen en hij heeft nedergezonden de Openbaring. Sura 3.3-4.

4 Ingolf U. Dalferth ‘The eschatological roots of the doctrine of the Trinity’ in Christoph Schwöbel (ed.) Trinitarian Theology Today (Edinburgh 1995) 155-156.

5 C.A. Lamb Jesus through Other Eyes: Christology in Multi-Faith Context (Oxford 1982) 26. In hoofdstuk 3 bespreekt hij de joodse standpunten over Jezus.

6 Voor de islamitische visie op Jezus zie hoofdstuk 1 van C.A. Lamb Jesus through Other Eyes (Oxford 1982) en hoofdstuk 8 van Anton Wessels Islam verhalenderwijs (Amsterdam 2001).

7 Door Wilfred Cantwell Smith geciteerd in ‘The Christian in a religiously plural world’ in John Hick & Brian Hebblethwaite Christianity and Other Religions (Glasgow 1980) 98.

8 Johannes Calvijn Institutie of onderwijzing in de christelijke godsdienst 2.11.6 (vert. A. Sizoo, Delft 1956) 490.

9 M. Wiles The Remaking of Christian Doctrine (Londen 1974) 71

10 W. Cantwell Smith ‘The Christian in a religiously plural world’ in John Hick & Brian Hebblethwaite, Christianity and Other Religions (Glasgow 1980) 102.

11 W. Cantwell Smith ‘The Christian in a religiously plural world’ in John Hick & Brian Hebblethwaite Christianity and Other Religions (Glasgow 1980) 107.

12 W. Cantwell Smith ‘The Christian in a religiously plural world’ in John Hick & Brian Hebblethwaite, Christianity and Other Religions (Glasgow 1980) 106.

  • . Dialoog en christelijke geloofsleer
  • Exclusiviteit

  • Dovnload 34.32 Kb.