Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Kunst als therapie Louise Bourgeois

Dovnload 2.11 Mb.

Kunst als therapie Louise Bourgeois



Pagina1/4
Datum12.05.2019
Grootte2.11 Mb.

Dovnload 2.11 Mb.
  1   2   3   4

Kunst als therapie

Louise Bourgeois, Cell XXVI (2003)

Project beroepsoriëntatie

Rosanne van den Eijnden

Jaar 3

Inhoudsopgave

Inleiding p. 3

Vooronderzoek p. 5

Kunst als gereedschap. Welke instanties houden zich bezig met kunst als therapie?

Doelgroep. Wat houdt een depressieve stoornis precies in?

Welke soort therapie is van toepassing?

Kenmerken

Product p. 11

De Productbeschrijving, het doel en de financiering

Opdrachten

Bibliografie p. 16

Bijlagen p. 17

Inspiratie

Interview



Inleiding

Kijken naar pijn van anderen is een fenomeen dat altijd al voorgekomen is binnen kunst. Het leed dat je ziet, bijvoorbeeld het beeld van Jezus aan het kruis, word op een bepaalde manier weergegeven en betrekt zo de toeschouwer bij een beeld dat iets pijnlijks laat zien. Omdat het echter ‘mooi’ is weergegeven, willen mensen er naar blijven kijken, ondanks dat het om iets verschrikkelijks gaat. Het sublimeren is daarom heel belangrijk omdat het erge gebeurtenissen onder de aandacht brengt. Degene die ernaar kijkt, krijgt ook een soort gevoel van opluchting, dat je blij bent dat dit jou niet is overkomen. Foto’s in kranten van ‘the Twin Towers’ die op 11 september werden neergehaald door twee vliegtuigen zijn bijvoorbeeld verschrikkelijk, maar op een rare manier als je alleen kijkt naar het beeld en niet naar het verhaal erachter ook heel erg esthetisch.

Kunst kan worden beschouwd als een belangrijk instrument als je kijkt naar gesublimeerde gebeurtenissen. Het is iets dat dicht bij je staat, het kan iets zeggen over de maker maar ook over hoe jij zelf in het leven staat. Het draait om het scheppen en vormen van beelden, iets dat niet voor iedereen even simpel of toegankelijk is. Kunst kan volgens Alain de Botton als gereedschap dienen om onze vaardigheden en mogelijkheden te vergroten in het leven. Het compenseert voor onze aangeboren gebreken op geestelijk gebied. Het kan een therapeutisch medium zijn dat ons kan helpen als vermaak of juist als troost, hierdoor zijn we in staat om onszelf te verbeteren en te groeien.1

In de tijd van de Klassieken werd dit ook al gedaan in tragedies. Deze dienden niet alleen niet alleen voor vermaak. Omdat de verhalen die werden opgevoerd zo dramatisch waren, gingen mensen ook beter voelen over hun eigen leven. Door geconfronteerd te worden met de tragedies, leek wat er in hun eigen leven gebeurde allemaal niet zo erg meer.

Kunst is een iets waar je jezelf in kwijt kan. Het is een beeldende taal voor de buitenwereld die ook veel zegt over de maker en soms ook over zijn of haar omgeving. Kunst kan bijvoorbeeld helpen met herinnering, het kan hoop geven en/of het kan leed laten zien. Het helpt echter ook om weer in balans te komen. Soms kun je, door naar je eigen werk te kijken, tot inzichten komen over jezelf. Hierdoor kun je je meer ontwikkelen en helpt het je uiteindelijk te waarderen wat je hebt. Kunst heeft dus ook een therapeutisch aspect wat ingezet kan worden om zowel jezelf als anderen te helpen.

In mijn project wil ik ingaan op de manier waarop kunst iemand kan helpen. De reden dat ik voor deze soort kunst kies, is omdat deze mij enorm aanspreekt en mijn eigen kunst ook hieruit voortvloeit. Trauma's zijn een belangrijke, persoonlijke voedingsbron voor het werk van een kunstenaar. Omdat je echter met een persoonlijke ervaringen werkt, wat heel kwetsbaar is, is het belangrijk dat je voorzichtig omgaat met de problemen van anderen.

De reden waarom ik doormiddel van kunst anderen wil helpen is omdat dit mij ook helpt. De aanleiding voor dit project is vooral van een persoonlijk aard, omdat mijn zus een depressieve stoornis heeft. Omdat ik dit van dichtbij meemaak en omdat ik zie hoe het haar en haar omgeving beïnvloedt, wil ik hier meer over weten. Ik hoop dat ik, door me in dit onderwerp te verdiepen, haar en mensen met dezelfde stoornis kan helpen. Kunst kan hierbij een goed hulpmiddel zijn, door bijvoorbeeld met het maken van beelden opzoek te gaan naar een manier om iets een plaats of een stem te geven.

Ter inspiratie gebruik ik kunstenaars die mij in aanraking hebben gebracht met de traumatische kunst. Dit zijn kunstenaars zoals Louise Bourgeois, Tracey Emin en Slavko Dujic. Omdat zij hun werk baseren op een trauma, kunnen ze dingen die wringen in het hedendaagse leven terugkoppelen aan hun kunst. Daarom lijken deze kunstenaars mij geschikt om te gebruiken als inspiratiebron.



Vooronderzoek

Kunst als gereedschap

Welke instanties houden zich bezig met kunst als therapie?

Als je kunst wilt gebruiken als middel om mensen te helpen zijn er verschillende mogelijkheden. Het kent ook veel verschillende namen. Of het kunst therapie of creatieve therapie heet maakt echter niet uit, het gaat erom dat door middel van het beeldende aspect mensen worden geholpen met hun mentale problemen. Hieronder staan twee verschillende voorbeelden van creatieve therapie:

Het CWZ

In ziekenhuizen kunnen mensen na doorverwijzingen van de huisarts en psycholoog in therapie gaan. Deze therapie is niet specifiek gericht op het creatieve proces maar het is er wel onderdeel van. Het CWZ in Nijmegen is de plek waar mijn zus nu in therapie zit. Ze is daar drie dagen in de week in dagbehandeling en volgt daar schematherapie. Beeldende en creatieve therapie zijn hier onderdelen van.

In het CWZ worden verschillende soorten therapie aangeboden. Mensen die deze therapieën volgen, gaan door een heel intensief traject. Hierbij kan het dus zijn dat ze meerdere dagen per week in behandeling zijn. Creatieve therapie is dan niet het hoofdtherapie, maar is er een onderdeel van een groter pakket. Het wordt bijvoorbeeld aangeboden als onderdeel van systeemtherapie, schematherapie, structuurtherapie, of therapie voor mensen met somatisch onbegrepen klachten.

Zelfstandigen
Zelfstandigen zijn personen die een opleidingen hebben gevolgd voor creatieve therapeut en daarna een eigen praktijk zijn gestart. Deze zelfstandigen bieden vaak dan ook alleen creatieve therapie aan. Een voorbeeld hiervan is Lou Bettina Klein (http://www.kunst-en-therapie.nl/beeldende-therapie/). De reden dat ik haar als voorbeeld pak, is omdat de teksten op de site me heel erg inspireerde, evenals de lay-out van haar site. Op de site staat ook een stuk tekst over beeldende therapie door Henk Smeijsters:

Beeldende therapie heeft een geheel eigen inbreng in de behandeling door de ervaring in het ‘hier en nu’ te integreren. Het bijzondere van beeldende therapie is dat naast gesprekken gebruik wordt gemaakt van materialen. Daarbij kunt u denken aan alle soorten materiaal waarmee beeldend vormgegeven kan worden. In beeldende therapie wordt ervan uitgegaan dat verschillend materiaal ook verschillende gevoelens oproept, met deze emoties kan dan gewerkt worden.

Omdat het aanbod van de therapeut wordt afgestemd op de cliënt, kan er een proces op gang komen in het beeldend werk dat gelijk loopt met het psychische proces. Een ander typisch aspect van beeldende therapie is het mogen verkennen van eigen kwaliteiten en het plezier van de ervaring zelf. Vaak kan men onverwachte, soms verrassende ervaringen opdoen, die de belevingswereld kunnen veranderen.2



Doelgroep

Mijn project gaat over het ontwerpen van een creatieve therapie reeks waarbij mensen via voorbeelden van kunstenaars en creatieve therapie leren hun problemen te verwerken. De keuze van mijn doelgroep zijn mensen tussen de 18 en 25 jaar. In deze periode ben je voor de wet volwassenen maar doen zich vaak veel problemen voor. Je moet belangrijke keuzes maken en voor jezelf zorgen. Toch gebeurt er ook van alles in je leefomgeving, wat er voor kan zorgen dat je op een breekpunt komt. Deze periode in je leven kan leuk zijn, maar ook moeilijk. Het ene moment zit je vol zelfvertrouwen, het volgende moment ben je onzeker en denk je heel negatief over jezelf. Het is een periode waarin je je eigen identiteit gaat ontwikkelen, maar de druk en verwachtingen van de maatschappij ook voelbaar worden. Soms groeien de moeilijkheden je boven het hoofd. Dit kan zowel worden veroorzaakt door het verleden als door het nu. Van deze moeilijkheden kun je psychisch in de knoop raken.3



Echter zijn er veel verschillende soorten stoornissen waar mensen mee zitten. De stoornis die mijn project centraal staat is de depressieve stoornis. Bij een depressie bent je overmatig somber, neerslachtig, lusteloos of vlak. Samen met angststoornissen is een depressieve stoornis één van de meest voorkomende psychische problemen.

Maar hoe ontstaat een depressieve stoornis? Een depressie kan in de loop van enkele dagen of weken ontstaan. Er kan ook een langere periode aan voorafgaan, waarin de klachten langzaam toenemen. Het kan op elk moment in het leven voorkomen; ook in de jeugd. Er is niet precies één oorzaak aan te wijzen voor depressies. Het gaat om een combinatie van verschillende factoren die weer per persoon verschillen. Je hebt psychologische, biologische en sociale factoren die er voor kunnen zorgen dat mensen in een depressie raken.
Psychologische factoren

Je temperament, oftewel je persoonlijkheid, speelt een belangrijke rol bij het ontstaan van een depressie. Deze bepaalt hoe je in het leven staat en hoe je tegen jezelf, anderen en de wereld aankijkt. Depressieve mensen denken vaak negatief; zij voelen zich minder waard dan anderen. Negatief denken draagt bij aan de depressieve stemming en houdt deze mede in stand. Overigens kan het zo zijn dat die zelfde mensen, wanneer ze niet depressief zijn, veel minder negatief denken.

Negatieve gedachtenpatronen worden vaak veroorzaakt door nare en ingrijpende ervaringen in de jeugd. Dit betekent niet dat alle mensen die iets naars hebben meegemaakt ook depressief worden. Andersom kan natuurlijk ook, mensen die geen nare en ingrijpbare ervaringen hebben meegemaakt kunnen ook depressief worden.

Ook de manier waarop mensen met problemen en tegenslagen omgaan, kan belangrijk zijn bij het ontstaan van een depressie. Sommige mensen hebben de overtuiging dat ze zelf weinig invloed kunnen uitoefenen op hun leven. Het blijkt dat zij bij tegenslag eerder depressief zullen reageren, dan mensen die proberen actief hun eigen leven te sturen. Hevige teleurstellingen kunnen ook leiden tot depressieve gevoelens. Dit is vooral zo wanneer mensen hun gevoelens over zo’n teleurstelling moeilijk kunnen uiten.
Biologische factoren

Uit onderzoek blijkt ook dat sommige mensen een erfelijke aanleg hebben om een depressie te ontwikkelen. Het gaat dan om een bepaalde verstoring van de overdracht van prikkels in de hersenen. Neurotransmitters zijn stoffen die hierbij een rol spelen. Bij een depressie blijken bepaalde neurotransmitters niet genoeg aanwezig te zijn, of niet te functioneren zoals het hoort. Het is nog niet duidelijk of zo’n biologisch probleem altijd aangeboren is, of dat de balans in de hersenen ook verstoord kan worden door bepaalde gebeurtenissen of omstandigheden.
Andere lichamelijke factoren kunnen ook een rol spelen bij het ontstaan van een depressie. Dit blijkt onder meer uit het feit dat een depressie soms begint na een bevalling. Ook melden veel vrouwen die aan een depressie lijden, dat de klachten rond de menstruatie verergeren. Verder komen depressieve klachten rond de overgang nogal eens voor. Dit alles zou erop kunnen wijzen dat veranderingen in de hormonale huishouding, in ieder geval bij vrouwen, van invloed zijn.
Sociale factoren

Tot slot zijn er de sociale factoren die kunnen bijdragen aan het ontstaan van een depressie. Het gaat dan om ingrijpende levensgebeurtenissen, zoals het overlijden van een dierbare, zelf ernstig ziek worden, het verlies van werk of het verbreken van een relatie.

Behalve eenmalige gebeurtenissen, kunnen echter ook langer bestaande omstandigheden een rol spelen. Zo blijken mensen die in een sociaal isolement zitten en dus weinig contact hebben met anderen, vatbaarder te zijn voor een depressie. Maar ook langdurige relatieproblemen of overbelasting door privé- en werkomstandigheden kunnen hierbij horen. Opvoeding speelt vaak ook een grote rol in hoe een mens zich ontwikkelt, en kan dus bijdragen aan depressieve klachten.

Ook hier geldt weer: niet iedereen die iets ingrijpends meemaakt, wordt ook depressief. Een ingrijpende gebeurtenis kan echter wel meespelen bij iemand die toch al een bepaalde kwetsbaarheid heeft.4
Het is dus erg belangrijk dat er met deze factoren rekening word gehouden tijdens creatieve therapie.
Welke soort therapie is van toepassing?
Voor mijn product ga ik uit van creatieve therapie die een onderdeel vormt van een groter therapieprogramma, namelijk schematherapie. Dit is therapie die bijvoorbeeld bij het CWZ of GGZ Oost-Brabant wordt gehanteerd. Bij schematherapie wordt een bepaalde 'taal' gehanteerd. Er wordt vanuit gegaan dat iedereen bepaalde 'schema's’ heeft. Dat zijn patronen, die zich op een bepaalde manier hebben ontwikkeld wanneer er zich een situatie voordoet. Een schema wordt dan getriggerd. Iedereen heeft deze schema's, maar bij mensen die schematherapie volgen, zijn de schema's op een dusdanige manier 'uit de hand gelopen' dat het destructief wordt voor hun eigen levensstijl. Wanneer een schema wordt getriggerd, volgt er een bepaald stappenplan, wat wordt vormgegeven door middel van cognitieve therapie. Dat stappenplan is als volgt:

Gebeurtenis -(nu wordt het schema getriggerd) - gedachten - gevoel (deze gaan uit van de 5 b's: bang, boos, blij, bedroefd, beschaamd) - gedrag - en soms ook gevolgen (korte termijn en lange termijn).
Hoe je, als je bent getriggerd, op een bepaalde situatie reageert, wordt bepaald vanuit een 'modus'. Het is niet helemaal zeker wanneer die modus om de hoek komt kijken, en je zit vaak niet lang in één modus. Je kunt verschillende modi de revue zien passeren wanneer een situatie zich voordoet. Binnen schematherapie heb je vier verschillende categorieën van modi.
Kindmodi:

dit zijn je gevoelens en behoeftes, hier zitten je emoties. Je hebt hier uiteraard veel verschillende varianten van, afhankelijk van je gevoel. Maar je hebt ook kwetsbare kinderen en verlaten kinderen bijvoorbeeld.
Oudermodi:

Het meest kenmerkend zijn hier de strenge, straffende en veeleisende ouder. Dit zijn (een soort van) stemmen die je vertellen wat je niet goed doet. Dit zijn vaak de modi die het meest overheersen. Je bent heel erg veroordelend over jezelf in zo'n situatie. Zinnen als 'je kunt ook helemaal niks' en 'je doet het niet goed' en 'zie je nou wel..' zijn vaak typerend voor een oudermodus en zijn erop gebrand jezelf onderuit te halen.
Afstandelijke beschermers:

Dit zijn de modi waarin je schiet zodat je niet hóeft te voelen. Ze schermen zich af van zowel de oudermodi als de kindmodi zodat je tijdelijk verder kan. Een Afstandelijke beschermer is dus een coping mechanisme. Hiervoor zijn verschillende strategieën, zoals dingen vermijden, overcompenseren, of je aan iets onderwerpen/inschikken.
De gezonde volwassene:

Het woord zegt het natuurlijk al. Dit is zoals we ons zouden moeten kunnen gedragen zonder dat het een negatief effect op ons heeft. Deze modus luistert naar de behoeftes van de kindmodi en zoekt vanuit daar naar een oplossing.
Als de creatieve therapie een onderdeel is van schematherapie staat deze taal centraal, wat wil zeggen dat als je de opdrachten wilt begrijpen je ook de taal moet spreken.5
Kenmerken

Binnen het programma dat ik wil gaan ontwerpen, zullen een paar kernwoorden centraal staan. Dit zijn termen die erg belangrijk zijn voor een proces en hierop worden dan ook de opdrachten gebaseerd.



Vertrouwen is een belangrijk begrip binnen de therapie. Voordat je iets kunt delen met je therapeut en je groepsgenoten moet je deze personen eerst kunnen vertrouwen. Het leren delen met elkaar en het gevoel van veiligheid is erg belangrijk. Met beeldende therapie kun je aan deze veiligheid bouwen.

Zoektocht, ofwel naar de oorzaak van het probleem, of naar jezelf. Voordat je kan beginnen met werken aan je problemen moet je weten wat je dwars zit. Dit wil ik bereiken door met de desbetreffende persoon in gesprek te gaan, waarna we beeldende oefeningen kunnen doen om dichter bij de oorzaak te komen. De zoektocht wordt dus beeldend vastgelegd, waardoor er kan worden gekeken naar welk pad er is bewandeld en welke richting men uit moet. Kunstenaars zijn vaak ook op zoek naar bepaalde dingen. Friedrich ging op zoek naar God in zijn schilderijen en zetten de mens tegen over de overweldigende natuur.

Zelfbeeld is een cruciaal gegeven voor mensen met een depressieve stoornis. De manier hoe ze zichzelf zien is bepalend voor hoe ze zich voelen. Daarom is het belangrijk dat hier tijdens de creatieve therapie aan gewerkt wordt zodat dit zelfbeeld verbetert. Het is van belang dat het zelfbeeld ook vaker wordt aangekaart binnen de therapie en dat hierover ook gereflecteerd wordt zodat je ook ziet hoe je groeit als persoon.

Herkenning is belangrijk omdat het een fijn gevoel geeft wanneer je weet dat je niet de enige bent die iets heeft meegemaakt. Omdat het groepstherapie is, kun je bijvoorbeeld door naar de verhalen van je groepsgenoten te luisteren het gevoel krijgen dat je niet alleen bent. Het kan bovendien ook leiden tot nieuwe inzichten over jezelf.

Expressie is een manier om de kracht en energie die je binnen in je hebt ook naar buiten te leren uiten.

Expressie is een bevrijdende kracht van de mens. Door uitdrukking te geven aan vreugde, pijn, verdriet, woede of verlangens kunnen gevoelens van isolatie en zelfs blokkades door broken worden. Beeldende werkstukken kunnen sporen zijn die zichtbaar worden. Ze kunnen stukjes van een communicatie of kleine verhalen tonen, die een brug vormen tussen lichaam en geest. Het gaat om ontwikkeling en groei van eigenheid.”6

Dit is belangrijk voor het loslaten. Een bekend voorbeeld van expressie binnen de kunst is de schreeuw van Munch. Het is daarbij ook een erg sterk beeld, beladen vol met emoties. Maar ook action painting (bijvoorbeeld zoals bij Jackson Pollok) kan helpen je energie kwijt te raken. Deze dripping techniek is hier niet per definitie voor bedoeld, maar toch kan het heel therapeutisch werken. Hierdoor kan je van binnen weer rust vinden. Het is een ideale manier om met verf op doek lasten letterlijk van je af te laten vallen.

Herinnering is een factor die bij heeft gedragen aan de problematiek van iemand met een depressieve stoornis. Bepaalde gebeurtenissen hebben effect op je en daarom moet je hiermee leren omgaan. Door met je herinneringen om te gaan kun je ze beter een plek geven. Vele kunstenaars gebruiken herinneringen in hun werk, bijvoorbeeld Louise Bourgeois, Luc Tuymans en Tracey Emin. Zij verwerken trauma’s en/of herinneringen in beeldende kunst en laten dit aan de buitenwereld zien. Je verleden heeft een bepalende functie als het gaat om het maken van je identiteit. Daarom is dit zo’n belangrijk aspect binnen de therapie.

Een artikel van Maria Zarzycka geeft duidelijk aan waarom herinnering binnen de kunsten zo belangrijk is. Privé en publieke aspecten van pijn, samen met het vertellende proces en moment dat je ergens getuige van bent, hebben een hyper-zichtbaarheid bereikt in de vorm van tekeningen, schilderijen, foto’s, tv en internet. De herinnering van het beschadigde lijf van een persoon wordt een publiek spektakel binnen de kunst. Kunst die pijn representeert laat sterk het proces van herinnering zien. Door bepaalde impulsen vorm te geven in een kunstwerk en er naar te kijken als iets anders, kan iemand anders en de pijn te herkennen. Beeldende kunst geeft een manier herinneren en te verwerken.7



Confronteren is van belang omdat je jezelf met je trauma moet confronteren. Dat is iets wat hoort bij het verwerken. Je kunt echter ook de buitenwereld confronteren met kunst. Een goed voorbeeld hiervoor is Emma Sulkowicz. Zij werd twee jaar lang op haar studentenkamer op Columbia University verkracht. De universiteit en de politie deden er niets mee. De studente Beeldende Kunst besloot om voor haar afstudeerproject de matras mee te slepen. Haar project heet Carry That Weight. Ze blijft deze meedragen tot haar verkrachter wordt opgepakt. Zelf zegt ze dit er over: “Dit project is een manier om over een van de ergste dingen die me ooit is overkomen heen te komen. Als m’n spieren sterker worden, hoop ik dat ik emotioneel ook sterker word.” Hiermee probeert ze dus haar trauma te verwerken maar ook een statement neer te zetten.8

(Zelf)Reflectie is één van de belangrijkste kenmerken die er is. Door naar je eigen werk te kijken, maar ook naar dat van anderen, merk je hoe mensen jouw werk zien en hoe jij er zelf instaat. Zo krijg je nieuwe inzichten omdat anderen soms onderliggende informatie zien. Ook kan het erg opluchten om je gemaakte werk met elkaar te delen.

Inzicht is iets dat mensen met een depressieve stoornis niet meer hebben. Ze zijn het overzicht en het inzicht in hun leven kwijt en hierdoor functioneren ze niet meer zoals het hoort. Het is dus belangrijk dat tijdens het beeldend proces de groep, met behulp van de opdrachten, meer inzicht krijgt in hun eigen leven. Kölher noemt inzicht ook wel het moment waarop de oplossing van een probleem zich aandient. Inzicht is het resultaat van een doeltreffende (her) structurering of (her)Interpetatie van het probleem die tot oplossing leidt.9 Kunst kan onze zelfkennis vergroten en is ook uitermate geschikt om de vruchten die we daarvan plukken op andere over te brengen.10

Waardering is het laatste begrip wat van belang is binnen dit programma. Een van onze grootste fouten, en een van de redenen waarom we ons ongelukkig voelen, is dat we weinig oog hebben voor wat ons altijd omringt. We zien de waarde niet in van wat voor ons ligt. Kunst kan ervoor zorgen dat we een zuiverdere beoordeling maken van wat waardevol is. Het kan namelijk tegen onze gewoonten ingaan en ons uitnodigen opnieuw te bepalen wat we bewonderen of mooi vinden. Oftewel, het kan ons een nieuwe blik geven.11 Waardering is dat wat ervoor zorgt dat mensen trots kunnen zijn op zichzelf, een vaardigheid die mensen met een depressieve stoornis vaak hebben verloren. Aan het einde van het programma mogen ze, als ze dit willen, ook alles wat ze hebben gemaakt meenemen naar huis. Dan kunnen ze terug kijken naar hun eigen proces en waarderen hoe hard ze hebben gewerkt om te komen waar ze zijn.

Het product



Product beschrijving

Mijn product is een aanvulling op de systeemtherapie die wordt gegeven bij het GGZ in Helmond. Omdat deze systeemtherapie nog geen creatieve therapie bevat vind ik het een goede aanvulling voor de therapie die de cliënten al krijgen. Het is dus een extra pakket dat wordt aangereikt. Voor dat de creatieve therapie begint verdiep ik me in de situatie van de cliënten en heb ik een individueel gesprek met ze om te kijken waar ze op dat moment staan. Het gaat hierbij om begeleiding voor een langere periode waarbij cliënten op een beeldende en therapeutische manier te werk gaan. Tijdens deze therapie werken we met de tien kenmerken die in het vorige hoofdstuk genoemd zijn. Deze komen ook terug in de opdrachten. Na elk therapieblok wordt er gereflecteerd over hoe het ging en wordt er naar elkaars werk gekeken. Een blok is 75 minuten. Per week krijgen ze 150 minuten creatieve therapie naast de systeemtherapie die ze al krijgen. De opdrachten verschillen van moeilijkheid. Er zal worden begonnen met wat lichte opdrachten om er een beetje in te komen. Deze lichte opdrachten duren 75 minuten en daarna volgt reflectie van 75 minuten. Zwaardere opdrachten woorden verdeeld over meerdere weken waardoor je er langer en dieper op ingaat. Na een zware opdracht komt er altijd een lichte, leuke opdracht omdat het erg belangrijk is om het leuke van creativiteit te benadrukken, naast de therapeutische aspecten.



Doel en duur

Het doel van de creatieve therapie is om in een half jaar mensen met een depressieve stoornis te helpen. Zij volgen systeemtherapie maar kunnen er voor kiezen om hier creatieve therapie bij te doen, naast het pakket dat ze al hebben. Hierbij werken ze in dezelfde groep als de groep waarin ze systeemtherapie volgen. Dit zorgt voor een vertrouwde omgeving waarbij ze hun groepsgenoten al kennen. Na een half jaar intensieve therapie kan de therapie waar nodig verlengd worden met drie extra maanden systeemtherapie, waar de creatieve therapie dan weer een aanvulling op is.



Financiering

Omdat dit project een onderdeel is van de therapie die op het GGZ wordt aangeboden, zal de financiering ervan ook via deze instantie worden geregeld. Omdat het budget hiervoor echter niet erg groot is, zijn er subsidies aangevraagd. Deze subsidies worden gebruikt voor het aanschaffen van materialen zoals verf, papier, lijm, klei, karton, hout en wol. Ook worden er gereedschappen voor de werkplaatsen mee aangeschaft zoals gereedschappen om hout te bewerken, ovens om klei af te bakken, scharen, stanley messen, snijplanken enzovoorts.



Opdrachten

Week 1

Naam: Mijn veilige plek.

Kenmerk: vertrouwen.

Benodigdheden: klei, papier, karton, scharen, lijm, potloden, stiften en plakband.

Duur: 75 minuten werken aan de opdracht, 75 minuten reflecteren in de groep.

De allereerste opdracht die ik wil uitvoeren met mijn cliënten is een oefening die te maken heeft met mentaal inbeelden. De cliënten doen hun ogen dicht en concentreren zich op een plek waar ze zich veilig voelen. Ze beelden zich dit in en proberen het ook echt vorm te geven in hun hoofd. Wat zou hun ideale veilige plek zijn. Daarna gaan ze proberen dit vorm te geven op een beeldende manier, door gebruik van klei, papier of andere materialen. Hier krijgen ze een blok voor om alles zo goed mogelijk weer proberen te geven en hun veilige plek ook daadwerkelijk in miniatuur te maken. We bespreken de veilige plek in een ander blok.



Week 2

Naam: Stress.

Kenmerk: Expressie.

Benodigdheden: Rode, gele en blauwe verf en canvassen.

Duur: 75 minuten werken aan de opdracht, 75 minuten reflecteren in de groep.
Om bij de cliënten te onderzoeken hoe erg zij gestrest zijn, is er een opdracht om dit aan te geven. Hierbij gaat het om het gebruik van kleuren. De kleuren gaan van rood tot groen. Groen betekent dat je kalm en niet gestrest bent maar hoe verder je naar geel gaat hoe meer stress je hebt en hoe meer je naar rood gaat hoe nog gestrester je bent. Bij deze opdracht krijgen de cliënten en doek en potten rode, gele en blauwe verf. Ze moeten zelf de kleuren mengen en bepalen zelf met welke grootte kwast ze schilderen. Ze kiezen er zelf voor of ze de verf met een klein penseel, een grote kwast of zelfs met de handen op het doek smeren. Na het schilderen kijken we met heel de groep naar de schilderijen. In deze simpele opdracht zie je aan de manier hoe mensen te werk gaan wat er zich allemaal afspeelt. Omdat andere cliënten op elkaar reageren, leren ze ook van het kijken naar het werk van anderen.
Week 3 en 4
Naam: Als ik een dier was.

Kenmerken: Zelfbeeld, herkenning, inzicht.

Benodigdheden: Klei en gereedschappen.

Duur: 300 minuten en 300 minuten reflecteren.
Bij deze opdracht is het de bedoeling dat de cliënten goed nadenken over zichzelf. Als zij een dier zouden zijn welk dan en waarom. Daarna gaan ze deze dieren zelf vormgeven in klei. Het is de bedoeling dat ze deze dieren ook een naam geven en erbij bedenken waarom ze dat dier zijn. Nadat de dieren af zijn moeten de cliënten voor elkaar iets maken dat ze dat dier zouden geven om het aan te vullen. Dit moest dan ook iets symboliseren wat degene zelf nodig heeft. Bijvoorbeeld kan iemand handen geven omdat ze soms wel een helpende hand kunnen gebruiken. Dit maken de cliënten ook in klei en geven ze door aan de groepsgenoten. Nadat alles klaar is bespreken we met de groep de reden waarom ze dit dier maken. Na elke dag wordt er gereflecteerd over het behaalde resultaat.
Week 5, 6, 7 en 8

Naam: Mijn eigen land.

Kenmerken: Emotie, confronteren, herinnering en inzicht.

Benodigdheden: Potloden, verf, kwasten en A0 vellen papier.

Duur: 600 minuten en in de laatste week 150 minuten reflecteren op het werk.

Bij deze opdracht is het de bedoeling dat elke cliënt zijn eigen land ontwerpt. Bij dit land horen steden en rivieren. Deze steden en rivieren staan voor familie en vrienden. De cliënt zelf is de hoofdstad van het land en doordat ze de rivieren en steden zelf bepalen, laten ze op deze manier zien wie dicht bij ze staan en wie verder weg. Hoe groter hoe belangrijker en hoe kleiner hoe minder van belang. Het is de bedoeling dat mensen die je niet leuk vindt maar wel invloed hebben op je leven wel aangegeven worden in jouw land. Je mag dus je land helemaal zelf bepalen het is een fantasie land maar iedereen die invloed op jou heeft of heeft gehad moet er wel in voorkomen.



Week 10,11, 12 en 13

Naam: Zelfportret.

Kenmerken: zelfbeeld, inzicht, expressie en zoektocht.

Benodigdheden: Potlood, A3 papier, canvassen, verf en kwasten.

Duur: 240 minuten voor het creatieve beeldende en 360 minuten reflecteren.

De eerste week gaan de cliënten zichzelf tekenen zonder spiegel. Hierbij gebruiken ze alleen potlood en mogen geen gum gebruiken. Het is de bedoeling dat ze zichzelf uit het hoofd tekenen. Hiervoor hebben ze 75 minuten hierna gaan we 75 minuten reflecteren en naar elkaars werk kijken.

In de tweede week gaan de cliënten hun innerlijk schilderen. Ze krijgen allemaal een wit doek en verf en mogen zichzelf schilderen zoals ze van binnen zijn. Hierbij gebruiken ze expressie want het heeft te maken hun karakter en hoe ze zich voelen. De opdracht moet wel geabstraheerd blijven ze mogen geen duidelijke figuren of voorwerpen schilderen. Aan het einde van de dag gaan we een uur reflecteren. Ze hebben dus iets langer voor deze opdracht.

In de derde week mogen ze hun innerlijke zelfportret aanvullen met andere materialen en dingen die ze zelf mee mogen nemen zoals takjes, papiertjes, kortom alles wat voor hen toepasselijk is. De cliënten krijgen 75 minuten om het werk af te ronden en daarna gaan we reflecteren op wat hen opvalt.

In de laatste week leggen we alle portretten naast elkaar en gaan we het erover hebben waarom dingen typerend voor ze zijn.

Week 14

Naam: Bomen.

Kenmerken: Inzicht, vertrouwen, zelfbeeld, zoektocht.

Benodigdheden: A4 papier, Groot A0 vel, potloden, stiften, verf en kwasten.

Duur: 105 minuten creatief werken en 45 minuten.
Deze opdracht is een groepsopdracht. Alle cliënten maken een boom die bij hen moet passen. Daarna schrijven ze op wat voor soorten landschappen ze zouden willen staan. Iedere cliënt schrijft drie soorten/plaatsen op en schrijft hierbij ook op of ze in een groep willen staan of niet. Daarna creëren ze op een groot A0 vel een gezamenlijk landschap en plaatsen hun boom op de plek waar zij zich het prettigst bij voelen. Bijvoorbeeld in een groep of juist iets verder van de rest. Deze opdracht laat zien hoe mensen in elkaar zitten en of ze liever samen zijn of alleen. Wat deze opdracht laat zien is dat is dat ieder een eigen plek heeft binnen het landschap maar ze er uit eindelijk wel allemaal bij horen.

Week 15

Naam: Zonder controle.

Kenmerken: Vertrouwen, confronteren.

Benodigdheden: Potloden, stiften, kleurpotloden en A3 vellen.

Duur. 75 minuten creatief werken en 75 minuten reflecteren.
Wat de bedoeling is met deze opdracht is dat de cliënten zonder controle beginnen met tekenen. Ze krijgen allemaal een A3 vel en beginnen met ogen dicht te tekenen. Na enkele minuten openen ze de ogen en mogen ze met de getekende lijnen hun tekening verder afmaken. Maar als de helft van de tijd om is wisselen de cliënten van tekening. Dit is om ze te leren dat je niet overal controle over kunt hebben en soms moeten leren om de touwtjes uit handen te geven en mensen te vertrouwen. Daarna reflecteren ze er over met elkaar. Dit is belangrijk omdat het vaak een erg onprettige situatie is om plots iemand aan jouw tekening te laten zitten.

Week 16, 17 , 18, 19

Naam: Hersenspinsel.

Kenmerken: Inzicht, herinneringen, emotie, zelfbeeld, zoektocht.

Benodigdheden: Karton, stanleymessen, snijplanken, piepschuim, verf, kwasten, gekleurd papier.

Duur: 500 minuten werken aan creatief gedeelte, 100 minuten reflecteren.
Bij deze opdracht wordt er een silhouet van het hoofd van de cliënt uitgesneden en hierin een gat gemaakt. Het is de bedoeling dat de cliënt in dat gat dingen gaat maken met papier, piepschuim of ander materiaal op basis van wat ze bezighoudt. Het moet eruit barsten, het gaat er dus om dat ze visualiseren wat zich in hun hoofd bevindt en daarna bij het reflecteren kijken naar wat ze hebben gemaakt. Het is een langere opdracht met na elke dag een half uur reflecteren.

Week 20

Naam: Vrij.

Kenmerken: Zoektocht.

Benodigdheden: Verf, kwasten en canvas.

Duur: 130 minuten creatief werken, 20 minuten reflecteren.
Bij deze opdracht worden de cliënten geheel vrijgelaten. Ze krijgen een leeg doek, verf en kwasten en mogen schilderen wat ze willen. Deze vrijheid kan tot denken zetten en ze over de hoge drempel van het overdenken helpen. Natuurlijk is er begeleiding als sommigen het echt te moeilijk vinden maar het is een manier om het onbewuste te triggeren. Daarna na lange tijd te kunnen schilderen wordt nabesproken wat ze er van vonden en wat het met ze deed.

Week 21, 22, 23, 24

Naam: Zelfportret deel 2.

Kenmerken: zelfbeeld, inzicht, expressie en zoektocht.

Benodigdheden: Potlood, A3 papier, canvassen, verf en kwasten.

Duur: 240 minuten voor het creatieve beeldende en 360 minuten reflecteren.

De reden dat deze opdracht een vervolg krijgt is om het verschil aan te geven tussen het begin van de therapie en het einde. Hierdoor kun je met de cliënten zien hoe ze gegroeid zijn in de afgelopen maanden.

De eerste week gaan de cliënten zichzelf weer tekenen zonder spiegel. Hierbij gebruiken ze alleen potlood en mogen geen gum gebruiken. Het is de bedoeling dat ze zichzelf uit het hoofd tekenen. Hiervoor hebben ze 75 minuten, hierna gaan we 75 minuten reflecteren en naar elkaars werk kijken.

In de tweede week gaan de cliënten hun innerlijk schilderen. Ze krijgen allemaal een wit doek en verf en mogen zichzelf schilderen zoals ze van binnen zijn. Hierbij gebruiken ze expressie want het heeft te maken hun karakter en hoe ze zich voelen. De opdracht moet wel geabstraheerd blijven ze mogen geen duidelijke figuren of voorwerpen schilderen. Aan het einde van de dag gaan we een uur reflecteren. Ze hebben dus iets langer voor deze opdracht.

In de derde week mogen ze de cliënten zichzelf tekenen met spiegel en op een popart manier. Hierbij moeten ze dus na het tekenen van zichzelf kleuren gebruiken om zichzelf uit te drukken. Ze moeten nadenken over welke kleuren ze voor zichzelf pakken om in te kleuren.

Aan het einde van deze weken leggen we alle zelfportretten van de afgelopen maanden bij elkaar en bespreken we wat de verschillen zijn en de groei.



Week 25

Naam: Toekomst beeld.

Kenmerken: Zoektocht, zelfbeeld, confronteren, reflectie, inzicht en waardering.

Benodigdheden: Potloden en stiften.

Duur: 90 minuten tekenen en 60 minuten reflecteren.
De bedoeling is dat je tekent wat jouw ideale toekomst is. Dit wordt getekend in vol detail. Hiervoor krijgen ze drie kwartier. Daarna moeten ze op een ander vel tekenen wat ze tegenhoudt om dit te bereiken. Omdat dit een lastige vraag is die zwaar ligt, stel je deze vraag aan het einde van het halfjaar. Dit is omdat op dat moment de cliënten toe zijn aan de toekomst en wat ze gaan doen in de toekomst. Deze opdracht is om ze zonder belemmeringen de toekomst in te sturen en ze te laten inzien dat niets ze tegen moet houden om te bereiken wat ze willen. Hiervoor is dan het uur reflecteren.

Aan het einde van deze therapie mogen de cliënten alle gemaakte werken meenemen als ze dit willen.



Bibliografie:

Literatuur:

Botton, A. de ( 2013). Kunst als therapie. Houten: Uitgeverij Terra Lannoo bv.

Muste, E., Weertman, A., & Claassen, A.M. (2009). Handboek klinische schematherapie. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.


Sontag, S. (2002). Kijken naar pijn van anderen. Zwolle: Druk De Boekentuin.

Veen, T. van der/ Wal, J. van der (2012). Van leertheorie naar onderwijspraktijk. Groningen: Noordhoff Uitgevers.

Zarzycka, M. (2009). The force of recalling: pain in visual arts. In Plate, L., Smelik, A. (red.), Technologies of memory in the arts (pp. 132 – 149). Londen: Palgrave Macmillan.

Internetbronnen:

Geraadpleegd op 21 mei 2015:

http://www.kunst-en-therapie.nl/beeldende-therapie/

http://coloriet.info/de-therapeut/

http://www.lindanieuws.nl/nieuws/verkracht-meisje-protesteert-met-matras/

http://kunstzinnigetherapietilburg.nl/

http://www.voorinspiratie.nl/werk/op-je-eigen-manier-tempo-tijd/

http://www.moma.org/explore/collection/lb/about/biography

http://www.dokterdokter.nl/aandoening/depressieve-stoornis/

http://www.kunstbus.nl/kunst/louise+bourgeois.html

http://www.gemeentemuseum.nl/organisatie/blogs/de-cells-van-louise-bourgeois

http://www.traceyeminstudio.com/biography/

Geraadpleegd op 1 augustus 2015:



http://www.ggzwnb.nl/clienten-en-naasten/ons-zorgaanbod/jongvolwassenen-18-25-jaar

http://www.gemeentemuseum.nl/organisatie/blogs/de-cells-van-louise-bourgeois

Bijlagen
  1   2   3   4

  • Inhoudsopgave
  • Vooronderzoek Kunst als gereedschap
  • Welke soort therapie is van toepassing
  • Het product
  • Bibliografie

  • Dovnload 2.11 Mb.