Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


M. Douglas, ‘Land Animals, Pure and Impure’

Dovnload 31.53 Kb.

M. Douglas, ‘Land Animals, Pure and Impure’



Datum14.10.2017
Grootte31.53 Kb.

Dovnload 31.53 Kb.

M. Douglas, ‘Land Animals, Pure and Impure’.
Inleidend
M. Douglas beïnvloed door Durkheim (m.b.t. het heilige) en Lévi-Strauss (m.b.t. totemisme)

‘Purity and Danger’

Classificatiesystemen en de anomalieën die zij voortbrengen, zijn onderwerp van religieuze bekommernis in élke samenleving.

Moderne bekommernis om hygiëne is gewoon een andere instantie van symbolische ordening.

Bracht radicale wijziging teweeg in de manier waarop symbolische systemen van verschillende grootschalige samenlevingen met elkaar vergeleken konden worden. Dit werk toonde ook het belang aan van de metaforische representaties rond lichaam en voedsel in verschillende culturen.

Cf. Sahlins: M. Douglas levert kritiek op het ‘medisch materialisme’ dat symbool tot functie reduceert en ze keert zich af van de biologische ziektekiem-theorieën (‘biological germ theory’)



<-> Sahlins: M. Douglas heeft dan wel de nieuwe richtingen in het structuralisme en in de fenomenologie omarmd; toch is ze steeds trouw gebleven aan haar Durkheimiaanse wortels door vast te blijven houden aan de overtuiging dat symbolische praktijken ontspringen vanuit sociale grenzen en relaties.

‘Leviticus as Literature’

Herziening van de kwestie rond symbolische classificatie in de Bijbel

Tegen moralistische en materialistische verklaringen van individuele voedseltaboes.

Poging tot uitleggen van de regelgeving ivm onzuiverheid op achtergrond van de logica van

het geheel  positieve betekenis van rituele zuiverheid en offerregels (dus verlaten van hun connotatie met gevoelens van ogenschijnlijke afkeer); verlaten van de verwarrende opvattingen rond anomalieën

Voortbouwen op analogie tss de Berg Sinai – tabernakel – dierenoffers – de lichamen van het volk van Israël

M. Douglas overstijgt in dit werk haar gewoonte om directe overeenstemmingen te zoeken tussen sociale en symbolische ordes.


Achtergrond artikel


  • 19de-eeuws rationalisme: intellectuele problemen bij de inboorlingen  bijgelovigheid, naïef geloof in magie, immorele goden,…  kaderde in het moreel evolutionisme

  • Reactie van Evans-Pritchard: inboorlingen zijn niet meer of minder logisch of onlogisch als ons. Het is niet logischer om te geloven in het bestaan van een door God gecreëerd moreel universum dan in een amoreel universum dat uit zichzelf ontsproten is. Opvattingen omtrent de oorsprong van alles overstijgen de logica.

  • 1940’s-1950’s:

    • onderzoek geïnitieerd vanuit interesse in de morele constructie van het universum en in de natuur/het wezen van geloof

    • morele evolutie vervangen door een ‘down-to-earth’-aanpak van alternatieve manieren om te leven en te sterven

    • scepticisme troef en oproep tot hard bewijsmateriaal

    • veldwerk gericht op het bestuderen van hoe mensen zich een wereldbeeld ontwerpen dat afgestemd is op wat mensen in het leven nastreven op het vlak van samenleven  interesse voor rituelen en symbolen

  • Vanuit veldwerkervaring begonnen aan het lezen van de regels m.b.t. verboden dieren in Leviticus en Deuteronomium  vaststellingen:

    • grote onenigheid omtrent interpretatie van de regels

    • de verboden dieren veelal geassocieerd met negatieve eigenschappen

  • Terwijl M. Douglas over deze dieren nadacht, ging ze zich focussen op al datgene wat mensen niet kunnen classificeren in de samenleving. Ze besloot dat de verboden dieren door Leviticus zeker tot deze klasse gerekend werden.

  • Op basis van deze vaststelling werkte Douglas een theorie uit rond anomalieën: er zou een universeel gevoel van ongemak, misprijzen en afkeer bestaan t.a.v. datgene wat men niet kan classificeren. Toegepast op Leviticus, ging het om dieren die niet zomaar eenduidig in een van de drie elementen (water, lucht, aarde) thuis hoorden of om dieren die zich op hun buik voortbewegen.

  • ‘Purity and Danger’:

    • Centrale stelling dat mensen classificaties nodig hebben vanuit de behoefte aan organisatie.

    • De grenzen van het abominabele/afschuwelijke komen tot stand wanneer er belangrijke dingen op het spel staan.

    • Classificatie van het universum: maakt onderdeel uit van de sociale organisatie; bepaalt wie waar toegelaten wordt, wie eerste komt, wie tweede en wie helemaal nergens komt, enz. [cf. in India: de untouchables]

    • Eenzelfde functie vervullen de Bijbelse regels rond zuiverheid. Probleem: de regels zijn goed toepasbaar op de cultus van het tabernakel en op het priesterschap, maar op het vlak van de samenleving doen de regels niet meer dan het volk van Israël onderscheiden van buitenstaanders. Niets verwijst naar de link met de verboden dieren.

    • Indien de regels m.b.t. verboden dieren verbonden zouden zijn met ideeën rond zuiverheid, dan zou de classificatie van de dieren gelinkt moeten zijn aan het interne classificatiesysteem van de samenleving.

    • Evolutie theorieën rond (on)zuiverheid: onzuiverheid geassocieerd met beschuldigingen, achteruitgang, enz.  deze ideeën zijn echter niet toepasbaar op Leviticus!

  • Berg Sinai – Tabernakel – Gelovige

    • Lichaam van de gelovige = tabernakel en altaar  wat het altaar kan besmetten, kan ook Israël besmetten; het vlees dat de gelovige opeet, komt overeen met datgene wat aan het altaar geofferd wordt,…

Land Animals under Covenant




  • God betoont mededogen voor elk levend organisme. Als God goed is voor al wat leeft, waarom zou hij dan willen dat de gelovigen afkeur betonen t.a.v. bepaalde dieren?

  • Het Verbond tussen Mens en God:

    • God – Noa: God belooft Noa de mensheid niet langer te zullen straffen voor het kwaad dat de mensen hebben veroorzaakt. Mensen mogen geen vlees eten waarin nog bloed aanwezig is. God geeft mensen de macht – en hiermee ook de verantwoordlijkheid! – over het dierenrijk.

    • God – Abraham: God belooft Abraham vruchtbare en talloze nakomelingen

    • God – Mozes:

      • bevestiging van de goddellijke alleenheerschappij over het volk van Israël en haar levensmiddelen

      • elke mannelijke eerstgeborene, zowel van de mensen als van de dieren zal aan God geofferd moeten worden

      • God als feodale heer => zijn onderdanen mogen niets of niemand uit de Schepping kwetsen zonder de toestemming van God: niet elkaar, niet de dieren,… Enkel kuddedieren mogen gedood worden voor offers.

      • Onduidelijkheden over welke dieren net onder het verbond vallen; Leviticus maakt onderscheid tss:

        • veekuddes en schapenkuddes die meedeinen op het levensritme van hun hoeders = de zuivere dieren, die net als de mensen in het verbond zijn opgenomen

        • al de rest

      • Verbonden met de positie van God als feodale heer:

        • God beschermt het volk van Israël

        • rituelen om bescherming te verzoeken

        • offering als middel tot boetedoening

        • Compromis inzake bloed: gelovigen mogen geen bloed eten, maar kunnen het bloed van geslachte kuddedieren gebruiken als offer en het bloedloze vlees mogen ze houden voor eigen consumptie

      • In religious terms, the mosaic dietary code is an invitation to Israel to join in the divine work of creation by living a life that honours the way God made the world and the covenants God has made with his people

The Two Texts (Leviticus en Deuteronomium)




  • Vermelding van een reeks dieren die niet tot de klasse van gedomesticeerde herkauwers toegelaten zijn omdat ze niet voldoen aan een aantal criteria. Deze dieren worden als onzuiver voor het volk van Israël bestempeld.

  • Deuteronomium lijkt te bevestigen dat de abominabele dieren verboden zijn omdat ze onzuiver zijn. Máár in Leviticus zijn de verboden dieren niet abominabel!

  • Microcosmos gebaseerd op volgende gelijkschakeling: lichaam van de gelovige = altaar = de eettafel van de gelovige: regels die de zuiverheid van het tabernakel beschermen lopen parallel met regels die de gelovige beschermen: What we can eat without contracting impurity and what can be offered to God in sacrifice are the same.

  • Leviticus bevat een classificatie van dieren die op het land leven (cf. p. 200)

    • Zuivere dieren: kuddedieren, herkauwers, gespleten poten

    • Onzuivere dieren: al de rest  hun dode lichamen mogen niet aangeraakt of opgegeten worden

    • Deuteronomium laat het doden van de wilde equivalenten van de gedomesticeerde zuivere dieren toe. Leviticus niet, want seculiere slachting zou een tegenstelling opwerpen met de bepaling dat de mensen enkel zelf geteelde dieren mogen verorberen.

    • Vele viervoetigen niet id classificatie opgenomen, vb. de knaagdieren (omdat deze toch op geklauwde pootjes lopen) en vb. de veelvoetigen of dieren die zich op hun buik voortbewegen (insecten, slangen, wormen, spinnen, duizendpoten,…)

  • In Leviticus slechts relatief kleine straffen voor het overtreden van de regels rond zuiverheid!

  • Onzuiverheid uitsluitend betrekking op dode lichamen (álle dieren mogen in levende toestand aangeraakt worden). Enkel zuivere dieren kunnen dus geofferd worden. Contact met dode dierenlichamen veroorzaakt minder onzuiverheid dan contact met dode mensenlichamen.

  • Volk van Israël heeft feodale verantwoordelijkheden tav haar gedomesticeerde dieren.

  • Mensen en zuivere dieren zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden en vertoeven als zuivere wezens in een wereld van onzuivere naties en dieren.

  • De regels mbt dode onzuivere dieren beschermt deze wezens in levende toestand: omdat ze toch niet aangeraakt mogen worden in dode toestand, zullen ze ook niet opgejaagd worden met het oog op villen, op het roven van de slagtanden, enz.  Belangrijk: de onzuivere dieren zijn veilig voor zowel de seculiere als de heilige keuken: de regels m.b.t. onzuiverheid zijn een gebod op respect voor het dode lichaam van elk landdier. (de term ‘aanraken’ verwijst in Bijbelse context ook naar kwetsen, beschadigen, er de hand op leggen, stelen, slaan, enz.)  “To be classified unclean ought to be an advantage for the survival of the species.”

Interpretations of Uncleanness/Impurity


Mozes specificeerde niet wat ‘onzuiver’ en ‘heilig’ nu net inhouden. Vb. varken is een onzuiver dier in de Bijbel. Waarom?

  • Suggesties uit vroegere tijden:

    • Positie van het varken verbonden met dodencultus in Egypte of Kanaan

    • De verboden dieren vertegenwoordigen elk een deugd of een zonde ~ symboliek

    • Moraliserende interpretaties: de regels bestaan om de aangeboren wreedheid en ‘allesverslindendheid’ van de mens te kanaliseren; om de gehoorzaamheid van de mens op de proef te stellen,…

    • Regels hebben misschien ooit wel betekenis gehad, maar deze is heden ten dage niet meer te achterhalen.

    • Leviticus als een reliek in dienst van een pastoraal leven.

M. Douglas: “Not suprisingly the general public is ready to believe that there is something abhorrent about the creatures which the book tells them to abhor.”

Cf. vaststellingen: in onze huidige samenlevingen schrikken de meeste mensen terug om dode dieren op te raken; lijken bezorgen ons een gevoel van afkeer; een vlieg in de soep wordt als onzuiver beschouwd; sperma en bloed verwijderen we van ons lichaam, enz.



  • Verwarring deels veroorzaakt door:

    • Leviticus en Deuteronomium door elkaar te haspelen (vb. D. beschouwt insecten als onzuiver; L. niet)

    • Vb. afkeer van insecten is misschien wel een universeel gegeven

    • Het gebruik van natuurlijke of ‘bijna natuurlijke’ reacties om de zuiverheidsregels te rechtvaardigen  dergelijke argumenten zijn mss wel van toepassing op insecten (veroorzaken overlast), maar wat met nuttige dieren zoals kamelen of schuchtere dieren zoals hazen?

M.a.w. de naturalistische verklaring moet opgegeven worden wegens niet te verzoenen met de complexiteit van Leviticus. Bovendien kan ‘natuurlijk’ niet als een universele categorie beschouwd worden daar de natuur een culturele constructie is.

  • De zuiverheidsregels zijn enkel van toepassing op het volk van Israël: wat onzuiver voor hen is, is dat niet voor de rest van de wereld  de zuiverheidsregels dienen dus niet als universele hygiënistische boodschap in dienst van de volksgezondheid. Medisch gezien zijn de verboden en onzuivere dieren trouwens niet gevaarlijk voor de mens.

The concept of dirtiness has contaminated the conceptual field; the idea of disgust at eating unclean things dominates interpretation.

Medische en esthetische principes zijn geen juiste instrumenten om de enigmatische wetten uit Leviticus te interpreteren. De enige veilige manier om dit te doen is aan de hand van de contrasten en parallellen die in het boek zelf opgebouwd worden. De onzuiverheid van een diersoort maakt deel uit van de technische betekenis van rituele zuiverheid.


  • Iets maakt je onzuiver (vb. een zonde, het aanraken van dode lichamen,…) > je wil deze situatie omkeren en weer zuiver worden > reinigingsritueel > zuivere toestand

  • Het besmette lichaam heeft besmettende kracht  alle toekomstige fysieke contacten dragen het risico op besmetting met zich mee  regels leggen vast hoe het besmettende object gewassen, vernietigd of gestopt moet worden.

  • De Bijbelse idee van zuiverheid sluit erg goed aan bij het Mediterrane eerbegrip: als een vrouw in de Mediterraanse cultuur onteerd wordt, dan raakt de hele familie in oneer (vader en zonen zijn er niet in geslaagd om de eer van de vrouw te beschermen): niemand van haar zussen zullen nog kunnen huwen, haar mannelijke familieleden zullen nergens meer handelspartners vinden, enz.

  • Israël kende een patronale samenleving waarin de relatie tussen patroon en cliënt gekenmerkt werd door het respect van de cliënt voor de eer van de patroon. Vgl. relatie God – mensen: onzuiverheid oplopen is een ernstige aanval op de eer van God die een feodale heer is. Het heilige is verbonden met onaantastbaarheid, niet aan te vallen, sacrosanct, verboden toegang voor anderen,… Het Israëlische volk is het uitverkoren volk van God. Aan dit voorecht zijn regels verbonden: het volk moet de goddelijke geboden, statuten en ordonnanties naleven. Bovendien staat het israëlische volk ook in voor de bescherming van de eer van God. Altaar onlosmakelijk verbonden met God; God is het altaar en moet dus ook zuiver gehouden worden.

  • Het opdelen van het dierenrijk door Leviticus in een zuiver (de gekloofde hoeven en herkauwers) en een onzuiver deel (al de rest), schept het vermoeden dat de uitgesloten dieren alle moeite zouden willen doen om in de gepriviligieerde groep terecht te komen en om zo deel te nemen aan de goddelijke cultus. We kunnen ons afvragen in welke mate een dier een snelle dood als offerdier zou willen beijveren… MAAR opgelet: we hebben met een religieuze context te maken, waarin het een hele eer is om aan God geofferd te mogen worden. This paradigm turns the covenant animals into vassals in relation to the people of Israel, as are the people of Israel the vassals of God.

Sacred Contagion


We zitten nog met de vraag waarom Leviticus nu net deze concepten van heiligheid (‘holiness’) en onzuiverheid tot ontwikkeling brengt.

  • Antwoord is verbonden met het feit dat het geloof in kwaadaardige demonen de kop is ingedrukt. Lijden, verdriet en de dood zijn overgebleven. De priester heeft de taak mensen hierin bij te staan. This is what the doctrine of purity does. If you fall sick, it could be that God has broken out on you because you unknowingly incurred holiness or impurity  een offer, een rituele wasbeurt,… kunnen de zaken weer rechttrekken.

  • D.m.v. het concept ‘onzuiverheid’ wordt de mogelijkheid geschapen om lijden toe te schrijven aan iets anders dan kwaadaardige krachten: it affords a theory of pain and suffering free of demons and affords an alternative explanation for bodily afflictions.

Waarom zou God zo zwaar tillen aan onzuiverheid?

  • Vb. het binnentreden van een Huis van God na het hebben aangeraakt van een besmet lichaam van een van zijn creaturen, is een blaam aan het adres van God

  • De voedselvoorschriften en regels inzake zuiverheid maken deel uit van een doctrine waarin lichamelijke vervuiling, bloedverspilling en ongewijde dood inbreuken betekenen op het verbond dat de mens met God heeft gesloten.

Tot slot:

  • The interpreter must not read emotional quality into language which is primarily cast in a spatio-temporal mode.

  • Unclean is no a term of psychological horror and disgust, it is a technical term for the cult (…). To import feelings into the translation falsifies, and creates more puzzles.


Dovnload 31.53 Kb.