Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Overgedrukt

Dovnload 2.84 Mb.

Overgedrukt



Pagina1/4
Datum03.06.2018
Grootte2.84 Mb.

Dovnload 2.84 Mb.
  1   2   3   4

HUGO RUDOLPH KRUYT

1908-1933

DOOR



ERNST COHEN

M et ee n e Bi b l iog r af i e


DOOR
W. A. T. COHEN-DE MEESTER

OVERGEDRUKT UIT ..CHEMISCH WEEKBLAD", DEEL 30, No. 24 (1933).

Ultgave : D. B. CENTEN's Uitge.vers-Maatschappij. N.V. Amsterdam.

HUGO RUDOLPH KRUYT


1908-1933

door ERNST COHEN.

..Unsere Erziehung zum Objek­ tiven hat namlich aus allem Per­ sonlichen ein ,.Tabu " werden las­ sen, gegen das der Sterbliche nur bei ganz aussergewohnlicben Ge­ legenheiten, wie z.B. bei dieser, siindigen darf."

ALBERT EI NSTEIN .



"The association of the best academical talent in the country

with the technical laboratories of the works can only be of the highest mutual benefi t."

RAPHAEL MELDOLA .

"Ay, every inch a (gentleman}!"



SHAKESPEARE.
,,Uit krach t van de bevoegdheid , ons door de Wet toegekend, volgens Beslu it van Rector en Se­ naa t , op Voord racht der Fa kulteit van Wis- en Na tu urkunde, verklaar ik bij dezen U.

HUGO RUDOLPH KRUYT

geboren te Amsterdam,

te bevorderen tot Doctor in de Scheikunde, en wel, uit hoofde van Uwe bizondere verdiensten



met Lof

en U alle rechten te verleenen, die door Wet of Gewoonte aan het Doctoraa t in de Scheikunde zijn verbonden.

Ten bewijze hiervan overhandig ik U het Di­ ploma , door Rector en Secretaris onderteekend en van het groot zegel der Universiteit voorzien."
-

Vijf en twintig jaren zijn voorbijgegaan sinds den 25sten van Zomermaand 1908, toen ik bovenstaande woord en in de Aula der Universiteit te Utrecht mocht spreken. vijf en twintig jaren van noesten




4
arbeid van den man. aan wien de. volgende blad­ zijden zijn gewijd .

In het voorafgaand e jaar, eveneens in Juni, had

ik hem leeren kennen. zij het clan ook slechts vluch­ tig: Als Reunist van het Amsterdamsch Studenten Corps was ik naar de hoofdstad getogen om deel te nemen aan de viering van het elf de lustrum van die steeds jong blijvende vereeniging.

Ver boven de boofden der schaar, welke daar

aan het Centraal Station de Reunisten ontving. stak de figuur uit van een jongmensch, getooid met een baret en een kleedingstuk , dat vergeef s moeite deed de voeten van den eigenaa r te bereiken. Zijn uiter­ lij k, dat eenigszins Engelsch aandeed. verried on­ middellijk. dat hij ook geestelijk boven de meesten zijner commillitonen uitstak . Bijgebleven is mi), te­ vens, dat hij ietwat .,du haut de sa grandeur op mij neerkeek. toen wij kennis maakten en hij vernam, dat ik Professor C o h e n uit Utrecht was.

Tijdens de feesten hebben wij elkaar niet weder

gezien. Eerst later werd de kennismaking voortgez et.

Wie zich in de oude schepenakten der stad Me­ chelen verdiept. zal daarin vermeld vinden, dat C o r n e l i s C r u y t aldaar eene leerlooierij bezat. voor welke hij in den jare 1578 in den .,tienden pen­ ning" werd aangeslagen. Ook zijn vader, M a c h i e I C r u y t, was eigenaar van dat bedrijf geweest.

Na bet overlijde n van C o r n e l i s vlucbtte diens weduwe met hare zoons en dochters. die alien tot den Hervormden godsdienst waren overgegaan , naar

Leiden. Sindsdien vinden wij de C r u y t s in meer clan een geslacht in de beide Katwijken. waar zij van

ouder tot jonger het bedrijf van reeders en scheeps­ bouwers oefenden. Dat zij er bij hunne medeburgers in bizonder aanzien stonden, blijkt wel daaruit, dat wij tot in het begin der negentiende eeuw menigen C r u y t ( na 1700 K r u y t) ender de schepenen en burgemeesters van Katwijk aantreffen .

In later jaren scbijnen de beide Katwijken bun charme voor de K r u y t s verloren te hebben: wij

vinden hen elders.

Zoo ook J o h a n n e s H e r m a n u s K r u y t, die,

te Arnhem geboren ( 1839) aldaar door zijnen vader in den boekhandel werd opgeleid en er ook de

5
..Kleine Arnhemsche Courant" uitgaf. Maa r de pro­ vinciestad wordt hem te eng: hij maakt de Courant te gelde en trekt naar Engeland, waar hii eerst leer­ ling, later onderwijzer wordt aan de kostschool van



J o b n W i 1 1 i a m P e r k i n s, die, oorspronkeliik

chemicus, zijn e woonplaats. Rothes ( Elg.) in Schot­ land met Londen had verwisseld. Slechts kort blijf t K r u y t aan den oever der Theems; wanneer de bodem zijner beurs zichtbaar wordt , neemt hij te Rotterdam ( 1865) eene betrek king aan bij P. J. d e H o o g. waar hij zich verder als boekhandelaar be­ kwaamt. Na zijn huwelijk ( 1872 ) te Londen met M a r i a I d a P e r k i n s, dochter van zijnen vroe­ geren chef aldaar, vestigt hij zich metterwoon te Amsterdam. Van hunne vijf kinderen ( twee dochters en drie zoons is H u g o R u d o l p h (geb. 3 J uni 1882) het jongste.

Zijn vader schijnt eene krachtige figuur ge,v eest te

zijn en een voortreffelijk organisator. Dat treedt o.m. duidelijk aan den dag bij de rol. wel ke hij in de

!ijdensgeschiedenis van het anti-re\'olu tion nair or­ gaan ..de Standaard" heef t gespeeld en van welke Dr. A b r a h a m K u y p e r. de leider van dat blad, in het jubileumnummer van Donderdag 1 April 1897 en la ter (23 Aug. 1898) in het bericht van K r u y t's overlijden in dankbaarheid gewaagt.

Op den lsten April 1872, den dag. waarop het derde eeuwfeest der inneming van den Briel werd gevierd. had het dagblad ,,de Standaard" zijne i trede in de Nederiandsche Pers gedaan : Hoofd­ redakteur Dr. K u y p e r, Administrateur J . H. K r u y t. Reeds een jaar later verscheen het in ver­ groot formaat, maar in 1874 moest. niettegenstaande het aantal lezers voortdurend toenam , worden be­ sloten de uitgaaf te staken wegens de finantieele moeilijkheden , welke intusschen waren gerezen. ..De man, die toen .,de Standaard" heef t gered," aldus Dr. K u y p e r in bovengenoemd jubil eumnummer,

.,was de heer J. H. K r u y t. ,.De Standaard" liep na het bijeenbrengen van kapitaal door K r u y t tot



1 Juli 1876. Toen rezen opnieuw moeilijkheden, welke ten tweeden male door K r u y t werden op gelost." In later jaren ging de eigendom van het blad op K r u y t over en dif bleef zoo, tot dat deze (hij was tevens direkteur-uitgever ) zich in verband met Dr. K u y p e r"s beruchte ..paneelzagerij'' en





6 7


mede wegens zijnen ongunstigen gezondheidstoestand van ,,de Standaard" los maakte (}uni 1887). Hij verliet Amsterdam en vestigde zich te Bussum. waar hij elf jaren later overleed.

Zoo werd clan het Gooi het tooneel, waarop H u g o's kinderjaren zich hebben afgespeeld. Aller­ eerst op de meisjesschool van R o o d h u y z e n, waar hij als ,.einziger Hahn im Korbe" tot zijn twaalfde jaar bleef. daarna op die van H o f s t e d e. Daar Bussum toenmaals eene Hoogere Burger­ school niet rijk was en H u g o dus, na het verlaten der lagere school. spoorleerling zou moeten wor­ den, werd, met het oog op zijnen jeugdigen leef tijd ( hij was toen 12 jaar oud) , besloten, dat hij op de­ zelfde school zou worden voorbereid voor de derde klasse der H.B.S. 5 j.c. te Amersfoort, waar G. J. B u y s toentertijd den schepter zwaaide. In Sep­ tember 1896 werd hij aldaar tot de derde l toe­ gelaten. Hij behoorde er tot de ,,getapte" jongens en legde zich in zijne vrije uren met hart en ziel op het voetbalspel toe. Zijne rapporten. welke nog heden in het archief der school kunnen worden geraadpleegd, doen zien. dat hij heel ,.zoet" is geweest, en matig vlijtig. maar wat te zeggen van meedeelingen over zijne vorderingen als deze: in het laatste jaar is hij in zekere maand No. 5 van zestien leerlingen , terwijl eene bizondere aanteekening op het rapport zegt: .,K r u y t is wat oppervlakkig. geen voldoende ernst."' het onmiddellijk daarop volgende stempelt

hem tot No. 1 zijner klasse en in Juli 1899 legt hij als No. 1 der groep Amersfoort het Eindexamen af. Men krijgt hier, als zoo vaak het geval is, wel heel sterk den indruk, dat rapportcijfers niet slechts eene funktie zijn van de praestaties der leerlingen, maar niet minder van die der mentaliteit der be­ trokken leeraren.

Oat hij reeds toen in voetbalkringen in aanzien stond, mag worden af geleid uit zijne benoeming tot scheidsrechter van den Nederlandschen Voetbal­ bond, eene f unktie, welke hij tot 1905 bleef beklee­ den, waarna hij nog gedurende menig jaar als re­ serve-scheidsrech ter de betrekkingen met dien bond aanhield.

Reeds eer hij de H.B.S. verliet, was duidelijk aan den dag getreden, wel ken weg H u g o verder zou betreden. Oat kon een ieder weten, die den stal van



,,Wistaria'', het huis zijner ouders te Bussum, be­ trad en daar naast de open trap, welke naar hooger spheren leidde. een bord zag hangen met het opschrif t:

Met een zijner oudere broers werden daar allerlei proeven genomen, waarbij het gebeurde, dat een klimop, welke een der muren bedekte, het leven liet, doordien de jeugdige experimentators, tot groot ver­ driet hunner moeder, het raam als !oozing gebruik­ ten voor de sterke zuren, van welke ze zich wensch­ ten te ontdoen.

Dat hij zich aan de Chemie wilde wijden ( niet aan de Geneeskunde, gelijk de archieven der H.B.S. te Amersfoort vermelden ) , stond vast, maar daar­ voor was allereerst afleggen van het beruchte Staatsexamen vereischt, waarmede hij den toegang tot de Universiteit moest veroveren. Achttien jaren zouden nog verloopen, aleer de Wet L i m b u r g dezen hinderpaal voor de leerlingen der H.B.S. uit den weg ruimde.

Zoo werden clan onder leiding van den dichter

van ..Mei" C a e s a r en V e r g i I i u s naast X n o p h o n en H o m e r u s ijverig bestudeerd en meldde H u g o zich in het volgende jaar ( 1900) aan bij de Staatscommissie: het geluk was hem niet gun­ stig, zoodat hij zich genoodzaakt zag zijne klassieke studies nogmaals op te vatten. Maar reeds in den kursus 1900/ 190I vermeldt het Album Studiosorum der Gemeentelijke Universiteit te Amsterdam zijnen naam, waaruit blijkt. dat hij toen tevens een begin maakte met zijne akademische studie, terwijl de Am­ sterdamsche Studentenalmanak ons leert, dat hij Bussum met Amsterdam verwisselde en. na te heb­ ben groen geloopen, in het Amsterdamsch Studen­ ten Corps werd opgenomen.

Een sterke drang tot zelfontwikkeling, waarin ook zijne belangstelling voor politiek en sociale proble­ men op den voorgrond treedt, leidde hem er toe




menig vrij uur aan dergelijke materie te wijden, eene belangstelling, welke hem in later jaren steeds is bijgebleven .

Niet weinig had hij daarbij te danken aan zijn lidmaatschap van het Literarisch Dispuutgezelschap

B.E.E.T.S. onder de zinspreuk ,,Bestendige Een­ dracht En Trouwe Samenwerking", dat hem en zes anderen onder zijne leden opnam.

Overweegt men, dat hij het Staatsexamen nog voor den boeg had, dat praktica en kolleges beslag op hem legden, dat hij zich met jeugdig enthousiasme aan het studen tenleven gaf en last, but not least, in dezen tijd met M a r i a F r e d e r i k a P a r i s ( dochter van een bekend Amsterdamsch Notaris ) den bond sloot, welke zes jaren later tot een huwelijk leidde, clan kan we] worden getuigd, dat het jaar 1901 veelbewogen en belangrijk voor onzen studiosus is geweest.

\Vie het leven der dispuutgezelschappen te Am­ sterdam uit eigen ervaring kent, weet van hoe groot belang het voor den jongen student is, in dergelijken kring te worden opgenomen. Daar sluit hij vaak on­ verbrekelijke vriendschapsbanden, daar vindt hij gelegenheid de ,,Sturm und Drangperiode" uit te



!even, die dit tijdsgewricht van zijn bestaan zoo vaak kenmerkt.

Zoo is het ook K r u y t gegaan.



Al hebben de opeenvolgende ab-actis van

B.E.E.T.S. het blijkbaar niet al te nauw genomen met het aan hunne zorgen toevertrouwd archief (de notulen van de jaren 1900, 1901 tot 22 Nov. 1902 ontbreken daaraan !), toch weten wij, dat ender de door K r u y t verdedigde stellingen de volgende behoort: ,,Invoering van referen dum ter vervangir:g der Eerste Kamer hier te lande is gewenscht," en verder deze: ,,Het sociale !even van dezen tijd wordt beheerscht door den Klassenstrijd." En zijne dispuutgenooten van toen herinneren zich nog heder. levendig hoezeer hij bij het debatteeren in zijn element was, hoe slagvaardig hij was en z66 over­ tuigd, dat de jongeren vaak dachten, dat zijn tegen­ stander puren onzin had gesproken. Terwijl in het algemeen de piece de resistance der bijeenkomsten het ,,nabroodje'-' was en de ouderen veelal eerst na de werkvergadering kwamen opdagen, was dat geheel anders, wanneer K r u y t's naam op de
agenda stond. Was het wonder, dat zijne mede­ leden hem in zijn tweede jaar eene bestuursfunktie ( quaestoraat) toevertrouwden?

,,De jaren, die ik in B.E.E.T.S. heb doorgebracht ( 1900-!905) ", zoo schreef K r u y t zelf in het Lus­ trumboek, uitgegeven ter gelegenheid van het 1Ode lustrum van zijn dispuut ( 1929 ), ,,zijn gekenmerkt door weinig bizondere uitwendige kenmerken, maar het intieme leven van het dispuut is zeer levendig ge­ weest. Ik kan mij, terugdenkend aan het beste, wat het dispu ut gegeven heeft, niets anders herinneren clan vele lange avonden met vrienden doorgepraat, vol jolijt, maar ook vol ernst ten aanzien van levens­ vragen , die ons vervulden en het is clan ook met een gevoel van groote dankbaarheid, dat ik terugdenk aan de jaren, die voor ons allen jaren van vorming waren en waarvan men den invloed zijn geheele verdere leven ervaart. Moge de tegenwoord ige gene­ ratie en nog vele andere met dezelfde dankbaarheid aan ons geliefd dispuutgezelschap terugdenken."

Toen het Staatsexamen gelukkig achter den rug was (Juli 1901 ) kon K r u y t zich meer op zijne eigenlijke studie toeleggen. Wel mocht hij zich ge­ lukkig prijzen, zijn gesternte hem naar Amster­ dam had geleid, waar toenmaa ls mannen als B a h u i s R o o z e b o o m en v a n d e r W a a I s aan den universitai ren hemel schitterden.

B a k h u i s R o o z e b o o m, eerst mijn chef, later mijn vriend en ambtgenoot, stond toen op het hoog­ tepunt van zijnen roem: Het eerste stuk van zijn on­ overtroffen ,,Die Heterogenen Gleichgewichte vom Standpunkte der Phasenlehre" had de pers verlaten ( 1901) , het tweede zou weldra verschijnen ( 1904), terwijl voor de volgende deelen reeds veel voor­ werk achter den rug was. Het geheel zou ons o.m. eenen blik doen slaan op hetgeen hij, eerst alleen, later met ta! van leerlingen, in rusteloozen arbeid in eene kwarteeuw had tot stand gebracht.



Slechts eene korte spanne tijds was hem gegund: twee en vijftig jaren oud, is hij heengegaan. nadat hij gedurende elf jaren als opvolger van v a n 't H o f f te Amsterdam had gewerkt. Wat R o o z e­ b o o m als leider en vriend voor zijne leerlingen is geweest, heef t K r u y t voor zijne medestudenten in den Almanak van het A.S.C. geschetst in woorden, welke allen uit het hart zijn gegrepen, wien het geluk






is ten deel gevallen R o o z e b o o m op hunnen levensweg te ontmoeten.

..In de elf jaren, welke hij dien leerstoel bezette, heeft zijn krachtige geest de werkzaamheden in het labora torium aan de Roeterstraat geleid. Daar werd de nieuw aangekomen student ontvangen met bet ochtendcollege, dat, boewel bet elementair gebouden moest warden, reeds z66zeer den geleerde met rui­ men blik toonde, dat elke toeschouwer een geheel nieuw licht over zijn chemiscbe Burgerscboolkennis zag opgaan, z66 wist hij de feiten uit te doen komen tegen een algemeene n achtergrond. En clan kwam de candidandus in de chemie ( en menig ander, bekoord door het u ur van 9 tot 10) op het Woensdagmiddag ­ college. een modekollege in Anorganische schei­ kunde en inleiding tot de physische chemie en graag bleef hij na afloop voor de werktafel napraten, waar­ toe de levendige, geestige toon, waarop het juist ge­ hoorde uitgesproken was, de vrijmoedig heid gaf en waartoe de hoogleeraar altijd zoo vriendelijk bereid bleek. En als dan het tentamen (wat een genoeglijk leerzaa m uurtje werd dat!) en candidaats-examen voorbij waren, clan kwamen de rijke jaren van dage­ lijkschen omgang, met praeparaat- en voordracht­ bespreking en vooral zoo te hooi en te gras eens van een wetenschappelijke kwestie, zoo maar genoege­ lijkjes tusschen de werktafels in. En clan het can­ didaten-college , waar R o o z e b o o m zoo buiten­ gewoon in zijn kracht was, waar lastige begrippen glashelder voor de luisterenden werden ontwikkeld, waar ik mij herinner met stijgende be,vondering hem dat gebouw der phasenleer op hebben te zien trek­ ken. En alles altijd in dien opgewekten, geestigen toon, leerend den toehoorder kritisch het werk van anderen te waardeeren, bescheiden omtrent het eigene, maar soms wel trotsch op dat van zijn school. Zoo herinner ik mij, dat hij, ik geloof in December 1905. toen hij met zijn candidaten-college aan de mengkrista llen toegekomen was, aldus ongeveer zijn voordracht aanving: Meneeren, als ik niet wist, wat W ii r t z heef t moeten hooren, toen hij het waagde zijne uittartende uitspraak te doen: ..la chimie est une science franc;aise," clan zou ik misschien , en dan nog maar heel zachtjes, dat u 't alleen hoorde, zeg­ gen: ..la chimie des cristaux mixtes est une science hollandaise.''

Als na een candidaten-voord racht R o o z e b o o m aan het woord kwam, clan wist men nu te hooren te krijgen hoe het eigenlijk met het onderwerp stond, doordat hij zijn vragen altijd zoo typisch op de zwakke punten wist te richten. Want deze eigen­ schappen bezat hij in hooge mate: niet belast met een groote encyclopaedische kennis . moest men hem de feiten van een bepaald punt vertellen, maar clan beheerschte hij de kwestie volkomen. Die wonder­ lijke geniale gave om de details altijd terstond in hun algemeene beteekenis te overzien , ziedaar een der eigenschappen , die hem tot zulk een voortreffelijk leermeester, maar ook tot zulk een buitengewoon geleerde maakt e.



Met hem is heengegaan voor de wetenschappelijke wereld een harer coryphaeen, voor het onderwijs een reusach tige kracht , voor zijn leerlingen een vader­ lijk e vriend. In mijn herinnering zie ik hem of voor zijn college staan of achterover in zijn stoel voor de schrijf tafel in kamer 52. Met gesloten oogen kon hij clan naar je zitten lu isteren als je hem moeilijkheden vertelde, zoo passief van lichaam om zijn geest zijn voile kracht te la ten , dat je haast dacht, dat hij niet meer luisterde, -om clan plotseling met een stralend gezicht op te !even en zijn schitterend oordeel te poneeren. In zijn belangstelling in ieders bezwaren leerde men zijn liefdevol hart kennen en de uren in zijn kamer op het laboratorium doorgebracht , zullen zeker voor ieder een gouden herinnering zijn. In zijn eenvoud zal hij God gedankt hebben, zooveel voor anderen te hebben mogen zijn; laten wij het doen, dat een zoo groot man in ons !even is geweest."

Er zou echter nog eenige tijd verstrijken. aleer onze studiosus uit eigen ervaring dat ..genoegelijke uurtje van tentamen" en het kandidaatsexamen leerde kennen. Allereerst moest hij in 1902 M i n e r v a's dienst tijdel ijk verlaten om zich in dien van M a r s te stellen. bovendien ech ter werd die diensttijd op bizonder onaangena me wijze verlengd, doordien in Januari 1903 de beruchte spoorwegstak ing uitbrak, hetgeen het oproepen van een dee] der militie noodig maa kte. En daarna, in September van dat jaar, legt het Amsterdamsch Studenten Corps beslag op hem als lid van den ..Illustrissimus Senatus".

Habent sua fata sodalitia! Wel kan dit van het Amsterdamsch Studenten Corps worden getuigd.




wanneer men kennis neemt van zijne geschiedenis in de jaren 1890-1900. De eerste tien of twaalf jaren na de Stichting der Universiteit ( 1877) waren voor het Corps zonder schokkende gebeurtenissen verloo­ pen. Een geheel ander beeld, vaak eenen onontwar­ baren chaos, vertoont het volgend decennium. dat in het Amsterdamsch Studentenblad .,Propria Cures" als het ware van week tot week in zijne ontwikkeling J.:an warden gevolgd. Vooral de jaren, onm iddellijk voorafgaande aan en die onmiddellijk volgend op de intrede van de 20ste eeuw. vragen hierbij onze



andacht. Reeds van 1889 af was duidelijk gewor­ den, dat het Corps niet meer aan de eischen voldeed, welke zeer velen zijner !eden daaraan meenden te moeten stellen: niet slechts ..gezelligheidsvereeni­ ging" behoorde het Corps te zijn. het behoorde tevens de behartiging der studiebelangen van de studenten onder zijne hoede te nemen. Te langzaam reageerde het Corps op dien drang en zoo zien wij. dat in 190I naast bet Corps eene nieuwe Vereeniging hare intrede doet, de Amsterdamsche Studentenvereeni­ ging ( A.S.V.) , welke een jaarboekje uitgaf en de behartiging der studiebelangen voor haar rekening nam. De toestand van het Corps werd steeds minder houdbaar. Niet alleen omvatte de A.S.V. praktisch alle studenten. maar deze hadden op den duur na­ tuurlijk niet genoeg aan hunne vereeniging . Weldra gingen er clan ook stemmen op tot het stichten van eene eigen Societeit. om zoodoende. dus naast het Corps, eene gezellig heidsvereeniging te doen ont­ staan. Zoover is het niet gekomen: door fusie der beide Vereenigingen trachtte men den toestand te redden. Wei is waar, werd in Maart 1903 een voor­ stel in dien zin van den energieken Senaat van het Amsterdamsch Studenten Corps verworpen, maar deze kwam met nieuwe voorstellen, welke door beide groepen werden aangenomen .

Zoo vierde clan het vergroote Corps - het telde thans meer clan duizend !eden -op den 26sten Mei 1903 in de Aula der Universiteit het groote Verbroe­ deringsfeest. waaraan ook vele hoogleeraren deel­ namen. Van bizondere beteekenis was daarbij, dat de Amsterdamsche Vrouwel ijke Studentenvereeni­ ging zich onder de vaan van het nieuwgeboren Am­ sterdamsch Studenten Corps ging scharen.

Aldus was, in korte trekken, de toestand gewor-

I

r.-,


-


0

°'




c".,'

(./)





.Q.,

0... ...c,:


C>

l:W


U :>·


den. toen de Senaat 1903/ 1904 werd gekozen, die nu ook een vrouwelijk lid onder zijne ]eden telde. Het was er bij die verkiezing om gegaan een bestuur te krijgen , dat als eerste na de ,,Fusie" in zoo ruim mogelijken kring vertrouwen genoot. Is het wonder, dat we thans ook K r u y t achter de groene tafel (als Assessor I) zien plaats nemen? Reeds in de vooraf­ gaande jaren. in klub en vereeniging had hij steeds in het m iddelpunt gestaan als er ,,kwesties" waren. De meesten zijner studiegenooten stelden daarin niet belang, de betrokkenen waren vaak partijdig, weer anderen wilden niet partij kiezen om niet kwade vrienden te maken. K r u y t daarentegen werd steeds beheerscht door een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Karakteriseerend voor heel zijn optreden als student was de vurigheid, met welke hij onder alle omstan­ dighed en voor recht op de bres stond. Maar daar­ naast was gebleken, dat, hoe sterk hij ook pro of contra mocht zijn geweest, er na den strijd nooit rancune bij hem bleef bestaan. Steeds was hij toegan­ kelijk voor later beter inzicht en voor het geloof in de goede trouw van den vroegeren tegenstander, met wien hij zelfs op vriendschappe lijken voet kon geraken.

Van K r u y t's juisten kijk op dingen en menschen getuigd en clan ook de woorden, door van E e g h e n, den Rector van den I.S.S.A., tot hem bij zijn af tre­ den gericht: ,,Weinig kon ik, toen we samen zitting na men , vermoeden, welk een domineerende plaats gij door Uw doorzicht en kunde in alles, wat het C o r p s betref t, in onzen Senaat zoudt innemen."

Te midden der vele beslommeringen, welke ook in verband met de reorganisa tie, die de ,,Fusie" eischte, het lidmaatschap van dezen Senaat met zich bracht, was het candidaatsexamen af gelegd ( 23 Juni 1904) .

Niet slechts blijf t ook nadien de belangstelling van onzen candidaat voor alles, wat het studentenleven betref t, onverzwakt bestaan - in deze periode valt zijn voorzitterschap der Commissie ter behartiging van algemeene Studiebelangen en dat van het Be­ stuur der Natuurphi losophische Fakulteit van het Amsterdamsch Studenten Corps - maar hij neemt tevens de leiding in handen van de beweging, welke tot het oprichten der Amsterdamsche Studentenver­ eeniging voor sociale Lezingen (S.L.) leidde. welke



van 1919 af ook de sociale Studie op haar pro­ gramma plaatste.

De socialistische vloedgolf , welke de periode van het ..Socialistisch Leesgezelschap " ( 1898-1902) had gekenmerkt, was in een breederen en vlakkeren demo­ kratischen stroom uitgeloopen. De belangstelling van de overgroote meerderheid der Amsterdamsche stu­ den ten voor alles, wat naar politiek zweemde, bleek tot dicht bij het nulpunt te zijn gedaald. Om daarin verandering te brengen, plaatste K r u y t met een drietal medestanders in Februari 1906 eenen oproep in ..Propria Cures" tot het stichten eener vereeniging voor sociale lezingen, zooals toen o.a. te Leiden en Groningen bestond. Reeds na enkele dagen kwam zij tot stand als studiegezelschap van het Amsterdamsch Studenten Corps onder voorzitterschap van K r u y t . Wie de in mineur gehouden verslagen leest, welke hij in 1907 en 1908 deed verschijnen, zal daaruit zien. dat het in die jaren niet was gelukt de vereeniging aan haar doel -levendige belangstelling in sociale aange­ legenheden te wekken -te doen beantwoorden. Toch is de inspanning, welke K r u y t en zijne vrienden zich hadden getroost niet vergeefsch geweest: S. L. ont­ wikkelde zich in den loop der jaren, zij het dan met ups en downs. tot een krachtig genootschap, dat in 193l zijn zilveren jubileu m met opgewektheid kon vieren. Zijn eerste voorzitter heef t bij die gelegen­ heid eene rede gehouden, op welker meer algemeene beteekenis wij later zullen terugkomen.

,,Es bildet ein Talent sich in der Stille,

Sich ein Charakter in dem Strom der Welt."

Had het vertrouwen van K r u y t's studiegenooten hem gelegenheid geschonken ..seinen Charakter in dem Strom der Welt zu bilden", zijne liefde voor de door hem verkoren wetenschap leidde hem er toe

,,sein Talent in der Stille" te ontwikkelen: den 23sten November 1906 legde hij het doctoraa l examen af. Van nu af wijdd e hij zich aan de behartiging der be­ langen, welke hem in zijne funktie van assistent door R o o z e b o o m waren toevertrouwd (Sept. 1906) en maakte tevens eenen aanvang met de onderzoekingen. door welke hij ..summos honores" hoopte deelachtig te worden.

lntusschen was het jaar 1907 aangebroken, dat





16 17


voor de Chemie zoo bij uitstek noodlottig jaar. het­ welk haar binnen enkele weken na zijne intrede hare Grootmeesters M e n d e I e j e w, M o i s s a n, M a r­ e e I i n B e r t h e I o t en B a k h u i s R o o z e b o o m ontroofde.

Den 12den Februari werd R o o z e b o o m op de

schouders zijner leerlingen ten grave gedragen.

Nadat S c h r e i n e m a k e r s. de aangewezen man om zijnen illustren leermeester en vriend op te volgen, verklaard had Leiden niet met Amsterdam te willen verwisselen en E r n s t C o h e n te kennen had gegeven. zijnen leerstoel te Utrecht niet te willen verlaten, werd Chemisch Nederland getuige van eenen rumor in casa, welke maanden Jang aanhield en van groote beteekenis is geworden voor den levens­ loop van onzen doctorandus.


l


Nog is het tijd stip niet aangebroken om de .,his­ toire intime" der gebeurtenissen te schrijven, welke zich toen hebben afgespeeld. Niet slechts velen van de oudere studenten te Amsterdam maar ook van hen, d ie in vroeger jaren hunne chemische studien in de hoofdsta d hadden volbrach t, richtten tot den Ge­ meenteraad het dringend verzoek niet over te gaan tot het benoemen van dengene, die door Curatoren der Universiteit ter opvolging van R o o z e b o o m was voorgedragen, zulks op grond hunner ervaring, dat de voorgedragene niet die eigenschappen van ka­ rakter en als docent bezat, welke voor het leiden van een Universiteitslaboratorium als eisch behooren e worden gesteld. Ook thans bleek echter wederom, hoe weinig bevoegd een Gemeenteraad is om in vraag­ stukken op het terrein van wetenschap en onderwijs eene beslissing te nemen.

Het ligt voor de hand, da t zij, die de leiding had­ den geheid bij de hier geschetste beweging, hunne studie niet te A msterdam wenschten voort te zetten, toen de bedoelde benoeming in den niet door hen ge­ wenschten zin een f eit was geworden.

Zoo meldd e zich dan in September 1907 onze doc­ torandus bij mij aan met het verzoek de bewerking van zijn proefschrif t onder mijne leiding te mogen voortzetten en verwisselde hij Santpoort, waar hij na zijn huwelijk ( 2 1 Maart 1907) zijne tenten had op­ geslagen, met de stad, in welke drie jaren te voren het v a n 't H o f f-Laboratorium was verrezen.



Reeds aanstonds wist hij in zijne nieuwe omgevin g

de harten van alien te winnen, dank zij zijn aange­ name vormen en open karakter en deed hij zich, wat zijn werk betref t , kennen als iemand van meer clan gewonen aanleg , groote voortvarendheid en sterk uitgesproken kritischen geest. Aan die eigenschap­ pen had hij te danken, dat zijn onderzoek over ,.De dynamische allotropie der Zwavel" reeds in Juni van het volgende jaar zoodanigen vorm had aangenomen, dat hij op den 25sten dier maand in het openbaar in de oude Zaal. waar eens de Unie van U trecht werd gesloten, tot Doctor in de Chemie kon worden ge­ promoveerd. Reeds bij andere gelegenheid heh ik gememoreerd , dat ik, aleer aan de Fakulteit voor te stellen, aan K r u y t het pra edicaat ,.cum laude" toe te kennen, bij onzen gemeenschappelijken leermees­ ter v a n d e r W a a I s S r. te Amsterdam mijn licht ging opsteken. Het antwoord luidde: ,.die beteekent "liet veel'', een antwoord, volgens het boven meeqe­ deelde zoo lijnrecht in strijd met mijn eigen ervaring, dat ik, wetende, dat v a n d e r W a a I s zich vaak door indrukken deed leiden, K r u y t voor ,.cum laude" bij de Fakulteit voordroeg, welke mijn voor­ stel met algemeene stemmen aannam.

Na zijne promotie zette de jonge doctor, allereerst als gast, zijne onderzoekingen in het v a n 't H o f Laboratorium voort, doch niet Jang zou het duren tot hechter banden hem aan de Utrechtsche alma mater zouden binden.

Alvorens hem op zijnen verderen levensweg te ver­ gezellen, moeten wij een oogenblik vertoeven bij de problemen, welke hem bij het verwerven van den doctorshoed en gedurende de eerste jaren, daarop volgende, hebben geboeid. Daarbij treedt allereerst de Phasenleer op den voorgrond, maar ook uitstap­ jes op het gebied der Elektrochemie vragen onze aandacht.

Talrijke onderzoekers hadden zich gedurende de negentiende eeuw gewijd aan de studie van het ka­ meleontisch gedrag van de zwavel. dat zware eischen stel?e aan het vernuf t van mannen als R e g n a u I t. S a 1 n t e C I a ir e D e v i 11 e, E i I h a r d M i s c h e r I ic h, G u s t a v M a g n u s. G e r n e z, M a r c e 1 in B e r t h e I o t ( om slechts enkelen te noemen ), zonder dat bet hun had mogen gelukken orde te scheppen in den chaos op dit gebied. Als met eenen tooverslag veranderde het tafereel door de

2





18 19


scherpzinnige onderzoekingen van A l e x a n d e r S m i t h te Chicago ( 1903), die met zijne medeer­ kers eene theorie ontwikkelde, welke de verklarmg bracht voor het zoo merkwaardig feit, dat de eigen­ schappen der zwavel eene funktie zijn van hare the­ mische voorgeschiedenis. Die theorie der ..dynam1- sche isomerie" van de zwavel trok de aandacht van B a k h u i s R o o z e b o o m en bet is begrijpelijk, dat hij K r u y t aanstonds voorstelde bet nieuw v worvene als punt vn uitgang te kieze? v?or. een uit­ gebreide studie over deze zoo gebe1mzmmge s?f. Hij leverde allereerst een bijdrage to_t ht bewtJ­ materiaal voor de juistbeid van S m 1 t h s theone door onze kennis van de zwavel uit te breiden, maar bestudeerde buitendien het gedrag van dit element jegens andere stoff en in het temperatuurgebied, waarin de theorie van S m i t h het meeste belang hood. Enkele punten, waar deze laatste onjuis of onvolledig bleek, kwamen bij die studie aa_n het !tcht; nieuwe onderzoekingen stelden K r u y t m staat de tekortkomingen der nieuwe opvatting aan te vullen, zoodat ten slotte een bevredigend geheel werd ver­ kregen. Zijne belangstelling voor dit element leidde hem er later toe eenige physische konstanten der zwa­ vel en haar samenhang. alsmede de berekening van het overgangspunt van de rhombiscbe zwavel i den monosymmetrischen vorm, welke N e r n s t b11 het ontwikkelen van zijn warmtetheorema had gevolgd, aan kritiek te onderwerpen . Van kritischen aard wa­ ren ook zijne beschouwingen over de zoogenaamde

,.nieuwe theorie der allotropie". door A. S m i t s ont­



wikkeld.

Aan zijne studies over de zwavel sluiten zich die over het seleen nauw aan. Ook daar gelukte het hem eene ongedwongen verklaring te geven van de zoo ingewikkelde verschijnsels, welke het licht in dit element te weeg brengt, door dynamische allotropie als verklaringsprincipe in te voeren, terwijl de om­ zettingen, welke bij de cis-kaneelzu ren optreden en waarvan H a n s S t o b b e had getuigd: ,,Diese Tatsachen sind so ilberraschend und so ungewohn­ lich, class es schwer Hillt, eine Deutung zu finden". door K r u y t op eenvoudige wijze werden verklaard door uitbreiding der theorie van T a m m a n n over spontane kristallisatie op het evenwicht tusschen vaste stoffen.

Nevens de talrijke kleinere studies op het gebied der phasenleer, worde hier in herinnering gebracht K r u y t' s van zoo groote pieteit getuigende, uitvoe­ rige publikatie der onvoltooid gebleven dissertatie van zijnen te vroeg ontslapen studiegenoot H. D u­ t i l b, ..Theoretische en Experimenteele Onderzoe­ kingen over partieele Racemie", welke in de Verhan­ delingen der Koninklijke Akademie van Wetenschap­ pen te A msterdam het licht zag ( 1912) .

De boven reeds gen">emde uitstapjes op het gebied der Elektrochemie betreff en K r u y t' s onderzoekin­ gen over de Thermodynamica der Normaalelementen. welke wij in samenwerking hebben uitgevoerd, als­ mede die, welke hij in gemeenschap met P. J. H. v a n G i n n e k e n ondernam ter beantwoording van de vraag, welke eischen aan Normaalelementen be­ hooren te worden gesteld. van phasentheoretisch standpunt beschouwd.

De Phasenleer was tot dusverre te Utrecht zeer stiefmoederlijk behandeld, hetgeen ik, in verband et de groote beteekenis, welke zij in den loop der Jaren had verworven, beslist als eene lacune in de op­ leiding mijner leerlingen had gevoeld. In die Iacune werd voorzien door K r u y t's optreden als privaat­ docent in dezen tak der physische chemie ( Jan. 1909).

Spedig volgde ook ( Mi 1909) zijne benoeming tot ass1stent aan het v a n t H o f f-Laboratorium.

Bij zijne kolleges bleek aanstonds, in hoe hooge mate hij over de eigenschappen bescbikte, die den waren docent ken merken: volkomen beheerscbing der stof benevens eene opgewekte, glasheldere voor­ dracht, welke den hoorder boeit en tot nadenken prikkelt, eene voordracht, waarin hij in zijne lessen, voor meergevorderden bestemd, zijnen kritischen qeest den vrijen loop laat.

Reeds meer clan eens had hij den wensch geuit door eigen aanschouwing de methoden der .,thermi­ sche analyse" te leeren kennen, welke in handen van u s t a v T a m m a n n te Gottingen en diens leer­ lmgen zulk eene belangrijke rol heef t gespeeld bij p_hasentheoretisch onderzoekingen der metaallegee­ rmgen, onderzoekmgen, welke ook voor de techniek

:-ran zoo groote beteekenis zijn geworden, en in later Jaren ( 1923) door de Koninklijke Akademie van We_tenschappen te Amsterdam met de gouden B a

h u 1s R o o z e b o o m-medaille zouden worden geeerd.





20
In de zomermaanden }uni-Augustus 1910 ontmoe­ ten wij K r u y t met vrouw en kinderen te Gottinge1:1· waar hij zich aan een onderzoek wijdde. dat hem i_n de gelegenheid stelde bij T a m m a n n met de ..spe­ cialites de la maison" kennis te maken.

Ik heb de laatste weken Prof. T a m m a n n veel m r leeren kennen", zoo schreef hij mij. ..en heb verschillen de malen lange gesprekken met hem 9:e­ had niet alleen over mijn werk hier. in engeren zm, mar over andere kwesties en de physische chemie in 't algemeen. Daar denk ik met veel genoegen aan terug en hoop U als ik teruggeke d ben. va1?' te v ­ tellen. Bovendien is hij persoonltJk zeer vnendeltJ k voor mij, zoo o.a. noodigde hij mij voor veertien dagen bij hem ten eten met het oog op A r t u r

D a y van het Geophysical Laboratory t W,ashmg­

ton, die dien dag zijn gast was en met w1en ik aller­



aangenaamst kennis maakte en daardoor zeer vel wetenswaardigs vernam omtrent veel betere techniek van hooge temperaturen clan hier wordt toege.past. D a y' s bezoek had bovendien nog een hoogst e1gen­ aardig staartje, waarvan ik de portee nog niet gehel overzie, 't is intusschen te gecompliceerd voor schnf­ telijk verslag en wordt dus ook tot over drie weken te Utrecht uitgesteld!" De laatste, eenigszins myste­ rieuze zinsneden hebben betrekking op een voorstel

van Da y, die hem uitnoodigde gedur. de eenigen

tijd te Washington als ..research-fellow m het Geo­ physical Laboratory te komen werken, een plan, dat niet tot uitvoering is gekomen.

Toch zou K r u y t zijn experimented werk in het v a n 't H o £ f-Laboratorium na de zomervakantie niet onmiddellijk weer opvatten, want in Oktober volgde zijne benoeming tot (tijdelijk ) Lector i. de Fakulteit der Wis- en Natuurkunde aan de R1Jks­ Universiteit te Groningen om onderwijs te geven in de propaedeutische chemie ter vervanging van Prof.

J a e g e r, die als ..research-fellow" naar het Geo­

physical Laboratory te Washington D.C. vertrok.



Zeer bezet waren de maanden, welke nu volgden ( tot April 1911), daar ook de kolleges te Utrecht moesten worden voortgezet, maar vooral van betee­ kenis is die periode van reizen en trekken voor K r u y t geworden, omdat zich toen zijn overgang van de Phasenleer naar de Chemie der Kolloi'den heef t voltrokken. In den trein tusschen Utrecht en
21
Groningen maakte hij kennis met de voordracht van L o t t e r m o s e r ,,Der jetzig e Stand der Kolloid­ chemie", welke deze het vorige jaar in de Hauptver­ sammlung des Vereins deutscher Chemiker" te Frank­ furt a/M. had gehouden, terwijl hij zich tevens in de juist verschenen werken van W o. 0 s t w a 1 d en van H. F r e u n d 1i c h verdiepte. Naar aanleiding hiervan stelde hij zich de vraag, of de beschouwin­ gen der Phasenleer zonder meer op de kollolden mochten worden toegepast. Het duurde niet Jang of de metamorphose van beoefenaar der Phasenleer in adept der Chemie der Kolloi'den had zich voltrokken. Wel is waar, verschijnen in de eerstvolgende jaren nog enkele studies op phasen-theoretisch gebied van zijne hand, maar van het jaar 1913 af gaat hij zich met voile kracht wijden aan de ontwikkeling der Ka­ pillair-chemie. Stap voor stap kunnen wij hierbij den gang zijner ontwikkeling volgen.

Het ultramikroskoop, dat zoo machtig hulpmidde' om in de geheimen der gedispergeerde systemen door te dringen, door Z s i g m o n d y en S i e d e n t o p f in 1903 uitgevonden, had in hun ne handen en in die van F r e u n d 1i c h te Brunswijk reeds bij het op­ lossen van menig probleem eene belangrijke rol ge­ speeld. Het ligt voor de hand , dat K r u y t zich in het hanteeren van dit apparaat wenschte te bekwa­ men, aleer hij zich op de studie der nieuwe vraag­ stukken ging toeleggen. Enkele weken ( 1912) onder F r e u n d l i c h's leiding te Brunswijk doorgebracht, stelden hem in staat verder op eigen wieken te drij­ ven. In tusschen was hem in hetzelfde jaar bij Kon.

Besluit de persoonlijke titel van Lector in de Phasen­ leer verleend.

Wij zullen hier niet stilstaan bij de belangrijke



..Errungenschaf ten", welke de Chemie der Kolloiden reeds thans aan K r u y t heef t te danken: twee zijner leerlingen zullen deze hieronder uitvoerig schetsen.

..Het was zoo tusschen de jaren I 898 en 1900, dat eenige U trechtsche studenten b<:speurd hadden, dat er in Leiden iets bizonders aan het gebeuren was. Zij getroostten zich de moeite van de reis heen en weer naar Leiden en zagen zich voor die moeite beloond, omdat er inderdaad te Leiden iets bizonders te hoo­ ren vie!." Dat bizondere waren de kolleges van B o 1- 1a n d. Van 1902-1912 heef t hij ook te Utrecht ge­ doceerd en K r u y t liet niet na de gelegenheid aan





  1   2   3   4

  • ERNST COHEN

  • Dovnload 2.84 Mb.