Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Rondleidingen

Dovnload 103.32 Kb.

Rondleidingen



Datum14.09.2017
Grootte103.32 Kb.

Dovnload 103.32 Kb.

Rondleidingen

Inhoud Map




  1. Uitleg route en plattegrond

    1. Introductie

    2. Start locaties

    3. Routes

    4. Tijd




  1. Basis informatie

    1. Ontstaan Hofje van Aerden + Maria van Aerden

    2. Kasteel van Leerdam

    3. Band met de Nassaus

    4. Wonen in het Hofje

    5. Schilderijen en het Regentenpand




  1. Achtergrond informatie per thema

3.1 Algemeen Hofje

3.2 Banden met de Nassaus

3.3 Bouw en bouwstijlen

3.4 Wonen in een Hofje

3.5 De tuinen

3.6 Maria van Aerden

3.7 Oud Leerdam en het Kasteel

3.8 Schilderijen

3.9 Napoleon


  1. Uitleg route en plattegrond




    1. Introductie

Als het druk is en we willen diverse groepen tegelijk ontvangen moet elke gids op een andere locatie starten met de rondleiding. Hiervoor dient de groep te worden verdeeld in subgroepen (maximaal 4). Bij binnenkomst krijgt iedere bezoeker een kaartje met een kleur.


Elke gids heeft zijn eigen kleur, map startpunt en route.

In het totaal zijn er 4 mappen met allemaal een eigen kleur. Van te voren word afgesproken welke gids, welke route (kleur) neemt.


Voorbeeld:

De gids met de rode map neemt de bezoekers mee met de rode kaartjes en start met zijn route op locatie 1 (binnentuin), volgens de route in de rode map.


1.2 Start locaties
Plek 1 is de binnentuin. De rode kleur, staat voor de rode map, route en bezoekers.

De rondleider die hier start neemt rode route.



4 = Buitentuin




3 = Regentenpand





2 = Winkel

Rode map = Locatie 1 = Binnentuin

Blauwe map = Locatie 2 = Stijlhuisje (winkel)

Groene map = Locatie 3 = Regentenpand

Gele map = Locatie 4 = Buitentuin

1.3 Routes


Er zijn 4 routes. De rode, blauwe , groene en gele route.

De rode route start in de binnentuin en schuift steeds een locatie door. De blauwe route start in de winkel en schuift steeds een locatie door. Zie hier onder voor de route.


Rode route = 1 ,2 ,3 ,4

Blauwe route = 2 , 3 , 4 , 1

Groene route = 3, 4 , 1, 2

Gele route = 4, 1 ,2 , 3

1.4 Tijd

In drukke tijden moeten we ons aanleren om de tijd in de gaten te houden. De rondleiding mag 45 minuten duren.



2. Basisinformatie
Je bent gewend om het verhaal in dezelfde volgorde te vertellen. Omdat je nu op een andere plek begint geven we je hieronder basisinformatie welke in elke geval verteld dient te worden.

2.1 Ontstaan Hofje + Maria van Aerden

1770-1772 gebouwd


Onderkomen voor arm geworden vrouwelijke familieleden van Maria van Aerden – Ponderus.
Maria van Aerden weduwe van 30 jaar oudere Pieter van Aerden uit Den Haag.
Maria overleefde ook haar 3 kinderen, zelf werd ze 92 jaar oud.
Er was niemand aan wie ze haar kapitaal kon nalaten
Ze besloot om naar haar dood een hofje te laten bouwen wat lijkt op het hofje van nieuwkoop in Den Haag.
De armgeworden nazaten woonden inmiddels in de omgeving van Leerdam. Daarom is het hofje in Leerdam gebouwd.
Het hofje is voor haar tijd voorzien van de nieuwste technieken (dit komt later aanbod).
Het hofje heeft moeilijke tijden gekend. Tijdens WO II hebben er Duitse soldaten in het Hofje gewoond. Na de oorlog was het hofje totaal verloederd. De gemeente heeft het hofje bijna laten slopen. Gelukkig is dit niet gebeurd en is het Hofje geheel gerestaureerd in de jaren ’70.
Vandaag de dag is het hofje nog steeds bewoond, is er een trouw- en raadzaal, is er een museum en word het hofje gebruikt als locatie om te vergaderen en concerten te houden.
2.2. Kasteel van Leerdam
Het hofje staat op de plek waar ooit het kasteel van Leerdam heeft gestaan, gebouwd door de Heren van Leede in waarschijnlijk de 13e eeuw.
Door het huwelijk van het rijkste meisje van Holland destijds, Anna van Buren met Willem van Oranje is het kasteel en de titel Graaf van Leerdam bij de Oranjes terecht gekomen.
Het kasteel is in 1574 door de Spanjaarden beschoten en ingenomen. Tot die tijd resideerden de Oranjes in het kasteel als zij in Leerdam verbleven.
Vanaf de plek van de toren ziet u een stuk van het kasteel met een trap naar beneden naar een vluchtgang. Het valt op dat de stadsmuur die de nutstuin omringt eerst recht loopt en daarna scheef aansluit op de toren. Dit komt doordat er tijdens de beschieting in 1574 een groot deel puin van het kasteel de Linge in is gestort. Later is op die puinresten de stadsmuur weer opgemetseld. Langs die zijde liep de rivier de Leede de Linge in. De dam over de Leede is Leerdam. Zo is er ook Leederboek, Leerbroek.
In de tuin van het hofje zijn nog resten van het kasteel te vinden.

Twee eeuwen lang heeft deze plek braak gelegen. De muren van het kasteel zijn eeuwenlang steen voor steen door de bevolking “geleend” en gerecycled.


Tot 2007 zijn er nieuwe tekeningen gevonden, waaruit blijkt dat kasteel geen vechtkasteel maar een versterkt huis was.De ingang bevond zich aan de Huisgracht. Aan de Kerkstraat was een ronde toren. Diagonaal er tegenover was nog een ronde toren. Rondom het kasteel was een gracht.
2.3 Band met Nassaus
De grootmoeder van Maria was Kamenier van Amalia van Nassau, een dochter van Willem van Oranje en zijn tweede vrouw Anna van Saksen. Zij maakte deel uit van de familie. De banden bleven. Daarom heet de oudste zoon van Maria ook Maurits.
Vele jaren later en vele geslachten later was de band met de Oranjes nog steeds zo goed dat inmiddels erfstadhouder Prins Willem V de braakliggende plek (waar ooit het kasteel van Leerdam had gestaan) aan de familie heeft gegeven om het Hofje te stichten.
2.4 Wonen in een hofje
12 huisjes (12 apostelen)

Aan de lange zijden 5 en weerszijden van de Regentenkamer 2

Eind 19e eeuw nood hoog naar armenwoningen, 3 woningen bijgemaakt.

(onder regentenkamer en lijkenhuisje).


Dames kregen gratis woonruimte, 6 gulden per maand (nu 300 euro) en 15 ton turf per jaar.
Toilet

Omdat het toilet uitkwam op de Linge had men geen last van gezeul met strontemmers. Na gebruik een scheut water in de pot en schoon was alles weer (dit was vernieuwend voor die tijd)


Men was niet zo preuts in die tijd. Buurvrouw, kom er gezellig bij. Het toilet ook wel gemeen secreet genoemd was de plek waar men informatie en roddels uitwisselden!

Keuken


de pomp, het fornuis en de broodbakoven. Het fornuis was zeer modern. Een vijfpitter met verschillende warmtezones. Het bovenblad is van gietijzer. In het midden is de grootste hitte. De zijkanten waren met luchtsleuven met het midden verbonden. Daar werd soep getrokken, gortepap gemaakt en water warmgehouden met zakketels.

Boven de broodbakoven werden appels en peren gedroogd om ze houdbaar te maken.

De volgende kreten passen helemaal bij het leven in het hofje: Eigen initiatief, Geen overheidsbemoeienis. Sociale controle. Zelfredzaamheid.

Mannen


Het “mannenpoortje”. De ingang aan de Kerkstraat ging ’s avonds op slot. Door deze uitgang aan de Huisgracht werden vroeger de mannen uitgelaten. Volgens het testament moeten de mannen om 10 uur ’s avonds het Hofje verlaten hebben. Alleen de Binnenvader en eventuele Regenten mogen overnachten. Deze regel geldt tot de dag van vandaag.

Binnentuin


De binnentuin van het Hofje is Frans geïnspireerd. Het Hofje is eind 18e eeuw gebouwd à la française. Degelijke Hollandse bouw met een tikje Rococo. Kijk maar naar de deur en het bovenlicht daarboven van de Regentenkamer. De binnentuin was bedoeld als siertuin en als bleekveldjes voor de was. De buitentuin was bedoeld als nutstuin.

Buitentuin


In de nutstuin werden groenten, kruiden, bloemen en fruit geteeld ten nutte van de bewoonsters. In deze tuin ziet u appelbomen, perenbomen, moerbeibomen en notenbomen. De appels volgen elkaar op in het seizoen. Het begint met de Yellow Transparant en eindigt met de Ananas Reinette.
In de tuin kijkt u op de rivier de Linge, de langste rivier van Nederland. Hij komt vanuit Duitsland Nederland binnen bij Doornenburg en stroomt bij Gorinchem de Merwede in.

Aan de Westkant van de tuin ziet u de plek waar een van ronde torens van het kasteel heeft gestaan. Er staat nu een scheepskanon op uit 1856.


Als u nu naar de Linge kijkt ziet u dat het peil van de rivier erg laag ligt. Dit was vroeger niet het geval. De Linge was een getijde rivier. Bij springtij en veel regen stond de tuin van het Hofje blank! Het water liep over de Hoogstraat Leerdam binnen. In de tuin ziet u nog putjes die vroeger in de Hoogstraat stonden. Daarin werden eikenhouten palen gestopt. Tegen deze palen aan werden planken gedaan. In de tussenruimte werd paardenmest gestort. Zo ontstond een dam.
2.5 Regentenpand en schilderijen
In het Regentpand, staan beneden koloniale meubelen (bruikleen Rijksmuseum). De beide zonen van Maria en Pieter van Aerden waren naar Batavia vertrokken en hebben dergelijk handgemaakte meubelen gebruikt om op te zitten en hun persoonlijke spullen in te vervoeren.
De hobby van mijnheer van Aerden was het verzamelen van schilderijen. De meeste portretten die te zien zijn, zijn familieleden. Ook toen mocht men niet lachen op portretfoto’s, net zoals nu.
Veel schilderijen ademen de sfeer uit van Vanitas (ijdelheid). Het leven duurt maar kort geniet er van. Zie het fraaie stilleven en het glasblazertje dat in een glas zeepbelletjes blaast en mogelijk niet goed bij hoofd is. Dat was leuk in die tijd. ’s Zondags ging het hele gezin mee als uitje naar het Dolhuis. Kijken naar de gekken.
Venus en cupido

Tegenover de spiegel hangt in het midden Flora(Venus) met een cherubijntje (Cupido) dat zich net aan een roos heeft geprikt, die bij Maria thuis boven de deur hing.


Man vlassnorretje e.a. familieleden

Links daarvan hangt een man met een vlassnorretje, waarschijnlijk de vader van Pieter van Aerden. De pendant aan de andere kant is waarschijnlijk zijn vrouw.

Voorts nog twee familieleden van Van Aerden uiterst links en uiterst rechts
Stilleven van Cleasz

Aan de linkerzijde een stilleven van Claesz. Een extra grote roemer met heerlijke kreeft en oester. Claesz was speciaal geliefd bij de katholieken. Zij konden zich in de vastentijd alvast verheugen op wat daarna weer zou komen.


Landschap van Philips Koninck

In het midden een landschap van Philips Koninck.


Lachende jongens Frans Hals

Voorts rechts een schilderij dat door zijn vlotte stijl van schilderen lijkt niet uit de 17e eeuw te komen. Het klopt toch. Frans Hals was zijn tijd ver vooruit. Ook hier Vanitas. Kijk maar de kan is al bijna weer leeg!


Oudste zoon, maurits

Boven de lade en serviestafel hangen de schilderijen van de stichteres en haar oudste zoon Maurits. De laatste woonde toen al geruime tijd in Batavia. Hij zal een medaillon per schip hebben gestuurd naar de maker van dit schilderij.


Portret anna van Egmond

Voorts ziet u een portret van Anna van Egmond, de eerste vrouw van Prins Willem van Oranje.



Bloemen van Cornelis de Heem


In de Regentenkamer ziet u zowel links als rechts een Guirlande met bloemen en vruchten van Cornelis de Heem.
Riviergezichten van Hendrick Jacobsc

Dan tevens ter linker en ter rechterzijde Riviergezichten van Hendrick Jacobsz Dubbels in de vroege ochtend en in de avond.


Bosgezicht – Ruisdael

Links van de kachel ziet u een bosgezicht van Jacob Isaacksz van Ruisdael.


Portretten van Ter Borgh

Het portret van de man met het “Balkenende kapsel” was Eleazar Lootius, predikant uit Den Haag geschilderd ddor Gerard ter Borch. Zijn dochter is de pendant die aan de andere kant hangt. Dominee Lootius maakte deel uit van de Hollandse afvaardiging naar de vredesonderhandelingen te Munster. Einde van de tachtigjarige oorlog. Zijn dochter mocht mee. Gerard ter Borch maakte daar van een aantal aanwezigen kleine ovale portretten. Hij portretteerde vervolgens alle deelnemers aan de Vrede van Münster op een groot schilderij. Dit hangt in de National Galery te Londen. Lootius is daarop ook te zien met hetzelfde ouderwetse haar.


In het midden boven de kachel ziet u een grote Rococo spiegel.

3. Achtergrond informatie per thema

3.1 Algemeen Hofje


Hof betekent tuin, huisjes rond een tuin. (Hof van Eden en hovenier)

1770-1772 gebouwd (snel voor zo’n groot gebouw).

Onderkomen voor arm geworden vrouwelijke familieleden (vanwege ontbreken erfgenamen)

Dit gaf haar een streepje voor bij gang naar de Hemel.

Geen behoeftige familie? Ook bevriende vrouwen van Protestante huize welkom.

In haar testament na haar overlijden een fundatie (een stichting) moest worden opgericht.

Deze stichting bestaat nog en wordt geleid door de Regenten.

Regenten moesten allen afstammelingen zijn van de grootouders van de stichteres of van die van haar man. (dit is nog steeds zo). Een verre oma van de huidige regenten was een zusje van de stichteres.

Gebouwd op zelfde manier hofje van Nieuwkoop (Prinsegracht in Den Haag). Oorspronkelijk Speelhuys (een vrijstaand pand gelegen op het platteland, omgeven door laantjes van (fruit)bomen en bijzondere planten).
Hofje van Nieuwkoop in de 17e eeuw ontworpen door Pieter Post (geïnspireerd door de Italiaanse Renaissance).

Speelhuyzen werden vooral in zomer gebruikt om de stinkende stad te ontvluchten.

Steden hadden in de 17e eeuw nog geen goed rioleringssysteem.

Huis ten Bosch, waar koningin Beatrix is ook ontworpen door Pieter Post.

De Heer van Nieuwkoop heeft nooit kunnen genieten van zijn Speelhuys (1672 rampjaar gronden geplunderd en onder water gezet).

Uiteindelijk verbouwd tot reusachtig hof, waar mannen en vrouwen mogen wonen.

Vanaf het begin tot nu kent het hofje constant geldzorgen.
Hofje toch niet in Den Haag

Eerste Regenten kochten een huis met tuin in Den Haag aan de “Harderinnestraat” vlakbij de Prinsegracht.

De bedoeling was om de tuinen van de buren op te kopen en daar een hofje in te persen.
Grootste deel van doelgroep woonden niet meer in Den Haag, maar in Leerdam. Deze familieleden wilde hun verarmde weduwen en ongehuwde zusters niet naar het verre Den Haag te sturen.

Het Hofje moest in Leerdam komen of helemaal niet. Na een paar rechtzaken is dat gelukt.

De familie in Leerdam waren belangrijke inwoners. Huibert de Bie was gerechtsbode en eigenaar van twee grote herbergen Het Prinse Wapen en de Dubbele Arend. Samen met zijn schoonzoon Paulus Droogleever een wijnhandelaar waren zij de belangrijkste geldschieters voor de eerste glasfabriek. Vandaar de imposante grote trap naar de Regentenkamer, een trap eigenlijk alleen bestemd voor paleizen.

In 1770 waren en ongeveer 1700 inwoners in Leerdam. De bouw van een dergelijk groot Hofje moet hebben ingeslagen als een bom.




Moeilijke tijden


Het hofe was er bijna niet meer geweest.

Voor WO2 Hollandse soldaten gezeten tijdens de mobilisatie.

Tijdens de oorlog hebben er Duitse soldaten in gewoond.

Na de oorlog was er veel schade en achterstallig onderhoud.

De Regenten hadden jarenlang noodgedwongen niets kunnen ondernemen.

Na de oorlog geen geld voor restauratie van hofjes (Eerst de leeggeroofde fabrieken en kapotgeschoten huizen weer opbouwen).

Velen plannen voor het hofje niet aanvaard.

Uiteindelijk besluit gemeente: Hofje moet plat. Er zou een parkeerterrein komen.

Hofje net op tijd gered door burgemeester Den Hollander en beherend regent Tukker.
Hofje werd verbouwd en restaureert. De oorspronkelijke woning van Binnenvader, het lijkenhuisje en opslagruimten veranderde in een raadzaal en trouwzaal.

Een dergelijke rigoureuze verbouwing zou nu niet meer mogen.Gelukkig is het Hofje behouden gebleven.


Vrouwelijke regenten

Binnenzijde van de poort hangen de familiewapens van de eerste vrouwelijke Regenten.

In het midden Mevrouw van Dam van Aerden (kleindochter van Pieter van Aerden, dochter van een van de 9 kinderen uit het eerste huwelijk van Pieter met Maria Stangerus).

Aan de linkerzijde Mejuffrouw Amelia Mauritia de Bruin en aan de andere zijde Mejuffrouw Amelia de Bie.

De beide Amelia’s waren nichtjes van elkaar en tevens verre achternichten van de stichteres Maria Ponderus.

Het verschil tussen mevrouw en mejuffrouw komt door het standverschil

(dochter van notaris had meer aanzien).

3.2 Banden met de Nassaus


De naam Amelia komt veel voor in de familie van Maria Ponderus. De grootmoeder van Maria was kamenier geweest bij Amalia van Nassau, een dochter van Willem van Oranje en zijn tweede vrouw Anna van Saksen.

Zij bleef nadat haar vader door Balthasar Gerards was doodgeschoten wonen op het Prinsenhof in Delft samen met haar man Don Emanuel, Prins van Portugal. Haar broer was Prins Maurits de beroemde veldheer die helaas kinderloos is overleden met achterlating van 8 erkende kinderen bij 6 verschillende vrouwen…

De functie van kamenier was een belangrijke vertrouwensfunctie. Zij maakte deel uit van het gezin. Vandaar dat de Prinsen en Prinsessen van Portugal iedere keer als er kinderen werden vernoemd kwamen opdraven. De oudste zoon van Maria heette derhalve ook Maurits.
Vele jaren later en vele geslachten later was de band met de Oranjes nog steeds zo goed dat inmiddels erfstadhouder Prins Willem V de braakliggende plek aan de familie heeft gegeven om het Hofje te stichten. Er moest een vergoeding worden gegeven voor de bouwsels die er op stonden aan de toenmalige gebruikers. Tevens behoefde er geen belasting worden te betaald aan Willem V, de Heer van Leerdam. Helaas heeft dat maar kort geduurd, want kort daarop kwam de Bataafse Republiek.
Anna van Egmond overleed helaas op 25 jarige leeftijd. Voorts ziet u Prins Willem V, ook Willem Batavus genoemd. Hij was 3 jaar oud toen zijn vader overleed en 11 jaar toen zijn moeder stierf. De “dikke hertog”, de hertog van Brunswijk voedde hem als voogd op met Pruisische kadaverdiscipline. Willem V was intelligent, maar niet berekend op zijn taak. Hij was onzeker. Zijn vrouw was Prinses Wilhelmina van Pruissen, een nicht van Koning Frederik de Grote. Zij was doortastend.

De zuster van Willem V Prinses Carolina, getrouwd met een Nassauvorst uit de Walramse linie liet een paleis in Den Haag bouwen. Slechts een vleugel is gereed gekomen. Dit is thans de Koninklijke Schouwburg.

De muzikale prinses Carolina heeft er voor gezorgd dat in 1765 het wonderkind Mozart naar Den Haag is gekomen.
In 1785 was er sociale onrust. De Amerikanen hadden zich net vrijgevochten van de Engelsen. De vierde oorlog tussen de Republiek en Engeland was net smadelijk afgelopen. De Franse Revolutie kwam er aan. In Nederland rommelde het tussen de patriotten en de oranjegezinden.

De intelligente patriotten vonden dat het afgelopen moest zijn met het corrupte regentenbewind. Willem V en zijn vrouw Wilhelmina hadden zich strategisch teruggetrokken op het slot Valkhof in Nijmegen. Nijmegen ligt vlakbij Kleef. In geval van nood konden zij beiden per schip vluchten naar Pruissen.

In 1787 zijn ook hier in Leerdam in de Kerkstraat rellen geweest tussen de patriotten en de oranjegezinden. De laatsten hadden zich eerst moed ingedronken met oranjebitter. Vervolgens hebben ze ruiten ingegooid bij de patriotten. Ook bij de intellectuele Regenten van het Hofje werden de glazen ingegooid en een porceleinkast op straat gesmeten. Een zoon van de Regent Droogleever werd zwaar gekwetst.
Wilhelmina van Pruissen heeft toen met een gevolg geprobeerd om vanuit Nijmegen naar Den Haag te gaan om met de Staten Generaal te onderhandelen over terugkeer. Halverwege werd ze tegengehouden in de buurt van Gouda. Bij Goejanverwellesluis. De hele dag werd ze vastgehouden in een boerderij. Wat gaat u doen mevrouw?
’s Avonds werd ze vrijgelaten en ging terug naar het vijandelijke Schoonhoven. Bij het krieken van de dag ging ze meteen naar het bevriende Leerdam. Ze kwam hier met haar kwaaie kop langs het Hofje. Dat was er toen al. Vervolgens met haar koets het poortje door van het Drossaardhuis. Daar heeft ze haar broer Frederik van Pruissen gewaarschuwd om haar te helpen. Deze was inmiddels Koning van Pruissen geworden en stuurde meteen 20.000 man om zijn zus en zwager te helpen.
Het revolutionaire Frankrijk verklaart in 1793 de oorlog aan de “tiran” Willem V.

In januari 1795 trekt generaal Pichegru de bevroren rivieren van Nederland over en bezet Utrecht. (“Wat nu, wat nu, zei Pichegru”)

Willem V vlucht via Scheveningen naar Engeland. Hij zal nooit meer levend in Nederland terugkeren. Zijn stoffelijke resten zijn eerst in 1958 bijgezet in de Grote Kerk in Delft!

Zijn oudste zoon keerde wel terug. Deze werd in 1813 in Scheveningen binnengehaald, als de latere Koning Willem I.

Wilhelmina van Pruissen keerde wel later terug.


3.3 De bouw en de Bouwstijlen


De eerste Beherend Regent Cornelis van Dam van Aerden belast met bouw.

Samen met heer Timmermans (stadsarchitect van Brielle) hofje van Nieuwkoop bekenen.

Cornelis van Dam was achterkleinzoon van Pieter van Aerden. (burgemeester in Brielle).

Moeder was een van de eerste vrouwelijke Regenten (een van de 9 kinderen uit het eerste huwelijk van Pieter van Aerden met Maria Stangerus).

De prominente positie van de Regentenkamer en de boogjes onder het Speelhuys om te schuilen tegen te felle zon of regen zijn overgenomen in het Hofje aan weerszijden van de hoeken. Ook de dakrand van de huisjes sluit op dezelfde wijze aan op het centrale pand.
In de fietsenstalling ziet u een deur. Daarachter bevindt ziet het “gemeen secreet”. Maria Ponderus had alles “en détail” in haar testament geregeld. De bouwmeesters hebben het nieuwste van het nieuwste in die tijd toegepast. Zo was dit secreet aangesloten op een afvoerpijp die uitkwam in de Linge
Restauratie

De restauratie heeft van 1974 tot eind 1976 geduurd en is voortreffelijk uitgevoerd door de firma Huurman uit Delft onder de leiding van de beroemde restauratiearchitect Van Hoogevest uit Amersfoort. In 1977 heeft Prinses Margriet in haar functie van gravin van Leerdam het opnieuw geopend.


Deze beide benedenkamers in het regentenpand werden zoals gezegd op het eind van de 19e eeuw tot woningen verbouwd. De Regenten liepen buitenom over de grote trap. Vlak voor de restauratie werden hier konijnen gehouden door de binnenvader Romeijn.


3.4 Wonen in een hofje


12 huisjes (12 apostelen)

Aan de lange zijden 5 en weerszijden van de Regentenkamer 2

Eind 19e eeuw nood hoog naar armenwoningen, 3 woningen bijgemaakt.

(onder regentenkamer en lijkenhuisje).

Dames kregen gratis woonruimte, 6 gulden per maand (nu 300 euro) en 15 ton turf per jaar.
Omdat het toilet uitkwam op de Linge had men geen last van gezeul met strontemmers. Na gebruik een scheut water in de pot en schoon was alles weer. Men was niet zo preuts in die tijd. Buurvrouw, kom er gezellig bij. In andere hofjes stond op het gemeen secreet een Romeinse I voor de oneven huisjes en een II voor de even huisjes. Dit was om er voor te zorgen dat de strontemmers gelijkelijk werden gevuld!
Bij de uitgang ziet u nog de pomp, het fornuis en de broodbakoven. Het fornuis was zeer modern. Een vijfpitter met verschillende warmtezones. Het bovenblad is van gietijzer. In het midden is de grootste hitte.

De zijkanten waren met luchtsleuven met het midden verbonden. Daar werd soep getrokken, gortepap gemaakt en water warmgehouden met zakketels.

Boven de broodbakoven werden appels en peren gedroogd om ze houdbaar te maken.

Een Hofje helemaal van nu. Eigen initiatief, Geen overheidsbemoeienis. Sociale controle. Zelfredzaamheid.


U gaat de deur uit via het zogenaamde “mannenpoortje”. De ingang aan de Kerkstraat ging ’s avonds op slot. Door deze uitgang aan de Huisgracht werden vroeger de mannen uitgelaten. Volgens het testament moeten de mannen om 10 uur ’s avonds het Hofje verlaten hebben. Alleen de Binnenvader en eventuele Regenten mogen overnachten. Deze regel geldt tot de dag van vandaag.
De Regenten konden overnachten in het regentenpand met de voor hun getroffen voorzieningen.

In de hoek is het kamertje met de luxe plee van de Regenten. Dit toilet was aangesloten op een stankafsluiter. Daaronder zat een grote put, die via een rioleringsbuis loosde op de Linge. Hier ziet u ook een fonteintje. Dit kreeg water uit een vat dat op zolder was geplaatst en gevoed werd met regenwater. Aan dit vat zat een overloop, die op de goot uitkwam.

Aan de wand hangen twee chinoiseriën op een spiegel.

Tevens ziet u flessen en glazen voor de Regenten. Er werd hier regelmatig het glas geheven door de Regenten. In de eerste periode kwam men maandelijks bijeen. Iedere Regent die niet in Leerdam woonde kwam met de koets en liet zich rijden.


De kachel is een gietijzeren turfkachel. Vanaf 1700 werd in Engeland ijzer gegoten. De kachel is het nieuwste van het nieuwste in 1770 blijkbaar. Met het maken van de schoorsteenmantel is rekening gehouden met deze moderniteit. Daarom is de schoorsteenmantel zo smal. Hier heeft nooit een open haard gezeten.


3.5 De tuinen


De binnentuin van het Hofje is Frans geïnspireerd. Het Hofje is eind 18e eeuw gebouwd à la française. Degelijke Hollandse bouw met een tikje Rococo. Kijk maar naar de deur en het bovenlicht daarboven van de Regentenkamer. De binnentuin was bedoeld als siertuin en als bleekveldjes voor de was. De buitentuin was bedoeld als nutstuin.
In de nutstuin werden groenten, kruiden, bloemen en fruit geteeld ten nutte van de bewoonsters. In deze tuin ziet u appelbomen, perenbomen, moerbeibomen en notenbomen. De appels volgen elkaar op in het seizoen. Het begint met de Yellow Transparant en eindigt met de Ananas Reinette.

De peren idem. Het is de bedoeling om de kruidentuin, de moestuin en de bloementuin opnieuw in te richten. Daartoe is er hulp van degene die de tuinen van Paleis Het Loo na de restauratie heeft heringericht.

In de tuin kijkt u op de rivier de Linge, de langste rivier van Nederland. Hij komt vanuit Duitsland Nederland binnen bij Doornenburg en stroomt bij Gorinchem de Merwede in.

Aan de Westkant van de tuin ziet u de plek waar een van ronde torens van het kasteel heeft gestaan. Er staat nu een scheepskanon op uit 1856.


Als u nu naar de Linge kijkt ziet u dat het peil van de rivier erg laag ligt. Dit was vroeger niet het geval. De Linge was een getijde rivier. Bij springtij en veel regen stond de tuin van het Hofje blank! Het water liep over de Hoogstraat Leerdam binnen. In de tuin ziet u nog putjes die vroeger in de Hoogstraat stonden. Daarin werden eikenhouten palen gestopt. Tegen deze palen aan werden planken gedaan. In de tussenruimte werd paardenmest gestort. Zo ontstond een dam.
Tot 1956 was er een pontje naar Heukelum. Toen is de brug in gebruik genomen. Het huidige pannenkoek-restaurant is het oude veerhuis. Dagelijks was het hier een drukte van alle arbeiders van de glasfabriek die hier met fiets en al 4 maal per dag overgezet werden. Ze gingen namelijk thuis tussen de middag eten.
In de buitentuin zijn verschillende bomensoorten te vinden, waaronder een moerbei.

Moerbei (Morus) is een geslacht van tien tot zestien soorten bladverliezende bomen uit de moerbeifamilie (Moraceae). De planten komen van nature voor zijn in de warm-gematigde streken en subtropische regio's van Azië, Afrika en Noord-Amerika. De meeste soorten komen van nature voor in Azië.

Van verschillende bomen is de naam en herkomst nog niet bekend. Momenteel staan er stukken op kweek, zodat experts kunnen onderzoek kunnen doen.

Houd de internet site in de gaten voor nieuws hierover.

3.6 Maria van Aerden


Mevrouw van Aerden heette Maria Ponderus.

Dochter van een chirurgijn uit Monster bij Den Haag.

Geboren in het rampjaar 1672 (redeloos, reddeloos en radeloos)

Overleden op 92 jarige leeftijd in 1764 in Den Haag.

Tweede vrouw van de heer Pieter van Aerden (notaris in Den Haag)

29 jaar jonger dan haar man.

3 kinderen; twee zonen, een dochter

Pieter van Aerden overleed in 1719.

Kinderen stierven voor Maria Ponderus overleed, zonder nazaten.

2 zonen waren naar Batavia in Nederlands Indië gegaan (nu Djacarta) voor carriere. 2 zonen nooit meer teruggekomen

Dochter is in Den Haag overleden.

Maria Ponderus had een probleem. Zij was rijk en zij had geen kinderen of kleinkinderen om haar kapitaal aan na te laten.




3.7 Oud Leerdam + kasteel


Het Hofje is gebouwd op de plek waar eerst een kasteel heeft gestaan waarschijnlijk gesticht door de Heren van Leede. Door het huwelijk van het rijkste meisje van Holland destijds, Anna van Buren met Willem van Oranje, een verarmde edelman uit Nassau met alleen een Franse titel van Prins van Oranje zonder grondbezit, is het kasteel en de titel Graaf van Leerdam bij de Oranjes terecht gekomen. Helaas is Anna van Buren (ook genaamd Anna van Egmond) maar 25 jaar geworden.
Het kasteel is in 1574 door de Spanjaarden beschoten en ingenomen. Tot die tijd resideerden de Oranjes in het kasteel als zij in Leerdam verbleven. Daarna betrokken zij het Drossaardhuis wat tegenover het kasteel aan de Kerkstraat lag. Dit Drossaardhuis destijds eigendom van de gemeente Leerdam is in 18.. afgebroken wegens bouwvalligheid. Op deze plek is thans de HEMA gevestigd. Er is nog een poort naar de tuin van dit Drossaardhuis bewaard gebleven. De Kerkstraat is in de loop van de eeuwen ongeveer 1,5 meter verhoogd. Door deze poort kon dus gemakkelijk een paard met koets rijden.
De Spanjaarden hebben het kasteel aangevallen vanaf de kant van Heukelum. Ze dorsten niet Leerdam van de zij- of achterkant aan te vallen.

Alle dijken stonden immers op doorprikken. Daar hadden de Spanjolen een heilig ontzag voor. Een vloedgolf met een zekere verdrinkingsdood zou hun deel zijn als zij het waagden.

Vanaf de plek van de toren ziet u een stuk van het kasteel met een trap naar beneden naar een vluchtgang. Dit is letterlijk bij de restauratie boven de grond gekomen. Het valt op dat de stadsmuur die de nutstuin omringt eerst recht loopt en daarna scheef aansluit op de toren. Dit komt doordat er tijdens de beschieting in 1574 een groot deel puin van het kasteel de Linge in is gestort. Later is op die puinresten de stadsmuur weer opgemetseld. Langs die zijde liep de rivier de Leede de Linge in. De Leede was een kwelrivier die zijn oorsprong vond in de polders gelegen in het noordelijk gelegen achterland. Een zogenaamde kwelrivier. Het water werd in de diepe polders omhoog gedrukt. Door het steeds verder droogmalen van de polders verdween uiteindelijk deze rivier. Maar na een paar flinke natte zomers en winterse hoosbuien kan het maar zo zijn, dat de gemalen het even niet aan kunnen en de Leede er opeens weer is. Hij is immers nooit echt weg geweest. De eeuwenoude stroomloop is er gewoon gebleven.

De dam over de Leede is Leerdam. Zo is er ook Leederboek, Leerbroek.


De restanten van het kasteel zijn bij de restauratie letterlijk boven de grond gekomen. In de nutstuin/kasteeltuin zijn deze nog te zien. Twee eeuwen lang heeft deze plek braak gelegen. De muren van het kasteel zijn eeuwenlang steen voor steen door de bevolking “geleend” en gerecycled.
Tot 2007 was niet bekend hoe het kasteel er uit had gezien. In dat jaar is er een heruitgave geweest van tekeningen van Rademakers en schetsen van anderen. Deze waren gevonden door een kleinzoon van Beelaards van Blokland.

Het kasteel was geen vechtkasteel maar een versterkt huis. De thans bekende tekeningen zijn gemaakt toen het kasteel al een ruïne was. De muren waren nog eeuwenlang aanwezig. De ingang bevond zich aan de Huisgracht. Aan de Kerkstraat was een ronde toren. Diagonaal er tegenover was nog een ronde toren. Rondom het kasteel was een gracht.



3.8 Schilderijen


De beide zonen van Maria en Pieter van Aerden waren naar Batavia vertrokken. Van het Rijksmuseum heeft het hofje in bruikleen een aantal koloniale meubelen. Op dergelijke stoelen en banken hebben de zonen gezeten. Met een dergelijke kist hebben zij persoonlijke goederen van en naar Nederland verscheept.
Pieter van Aerden had “liefhebberije” in de schilderijen volgens Maria in haar testament. Hij heeft 17e eeuwse schilderijen verzameld. Deels originelen, deels 17e eeuwse kopieën. Het formaat is typisch voor een huiskamer. U ziet thans de 17e eeuwse schilderijen in een 18e eeuwse behuizing. De familie portretten zijn allen van familie van Pieter van Aerden, behalve het oude mannetje van 74 jaar.
Veel schilderijen ademen de sfeer uit van Vanitas (ijdelheid). Het leven duurt maar kort geniet er van. Zie het fraaie stilleven en het glasblazertje dat in een glas zeepbelletjes blaast en duidelijk niet goed bij hoofd is. Dat was leuk in die tijd. ’s Zondags ging het hele gezin mee als uitje naar het Dolhuis. Kijken naar de gekken. Lachen!
In de andere ruimte beneden weer een familie portret van een familielid 45 jaar oud van Van Aerden uit 1599. Let op het verschil van halskraag met het vorige portret. Ook toen mocht men duidelijk niet lachen als men werd geportretteerd. Net als nu op de pasfoto’s niet meer gelachen mag worden.
De Regentenkamer heeft een hoog plafond. Daarboven zijn nog enkele meters tot het dak. In deze kamer vergaderen de Regenten ook nu nog regelmatig. Het is echt een werkruimte. U ziet hier de mooiste schilderijen die bij Maria en Pieter thuis hebben gehangen. Tegenover de spiegel hangt in het midden Flora(Venus) met een cherubijntje (Cupido) dat zich net aan een roos heeft geprikt, die bij Maria thuis boven de deur hing. Nu hangt ze boven de deuren van de bedstede van de Regenten. Bij slecht weer konden de Regenten hier overnachten.

Links daarvan hangt een man met een vlassnorretje, waarschijnlijk de vader van Pieter van Aerden. De pendant aan de andere kant is waarschijnlijk zijn vrouw.

Voorts nog twee familieleden van Van Aerden uiterst links en uiterst rechts.
Daaronder de schilderijen die regelmatig uitgeleend worden voor grote tentoonstellingen in andere musea. Aan de linkerzijde een stilleven van Claesz. Een extra grote roemer met heerlijke kreeft en oester. Claesz was speciaal geliefd bij de katholieken. Zij konden zich in de vastentijd alvast verheugen op wat daarna weer zou komen. In het midden een landschap van Philips Koninck. Voorts rechts een schilderij dat door zijn vlotte stijl van schilderen lijkt niet uit de 17e eeuw te komen. Het klopt toch. Frans Hals was zijn tijd ver vooruit. Ook hier Vanitas. Kijk maar de kan is al bijna weer leeg!

Boven de lade en serviestafel hangen de schilderijen van de stichteres en haar oudste zoon Maurits. De laatste woonde toen al geruime tijd in Batavia. Hij zal een medaillon per schip hebben gestuurd naar de maker van dit schilderij.


Voorts ziet u een portret van Anna van Egmond, de eerste vrouw van Prins Willem van Oranje.
In de Regentenkamer ziet u zowel links als rechts een Guirlande met bloemen en vruchten van Cornelis de Heem. Dan tevens ter linker en ter rechterzijde Riviergezichten van Hendrick Jacobsz Dubbels in de vroege ochtend en in de avond. Links van de kachel ziet u een bosgezicht van Jacob Isaacksz van Ruisdael. Het portret van de man met het “Balkenende kapsel” was Eleazar Lootius, predikant uit Den Haag geschilderd ddor Gerard ter Borch. Zijn dochter is de pendant die aan de andere kant hangt.

Dominee Lootius maakte deel uit van de Hollandse afvaardiging naar de vredesonderhandelingen te Munster. Einde van de tachtigjarige oorlog. Zijn dochter mocht mee. Gerard ter Borch maakte daar van een aantal aanwezigen kleine ovale portretten. Hij portretteerde vervolgens alle deelnemers aan de Vrede van Münster op een groot schilderij. Dit hangt in de National Galery te Londen. Lootius is daarop ook te zien met hetzelfde ouderwetse haar.

In het midden boven de kachel ziet u een grote Rococo spiegel. Voordat de spiegel klaar was hing er een Chinees papieren schilderijbehang op die plek. De kaarsenhouders zijn tentoongesteld geweest op de grote Rococo tentoonstelling een paar jaar geleden.
Symbolen in schilderijen
Fruit = algemeen vergankelijkheid

Horloge = vergankelijkheid

Doodshoofd = vergankelijkheid
Citrusvruchten gewijd aan Venus, (de klassieke godin van de liefde).

Met name de citroen, vanwege zijn bittere smaak, kon symbool staan voor zure liefde en valse vriendschap. Citroen werd vaak gebruikt om zoete wijn op smaak te brengen. Belangrijk daarbij was de juiste verhouding of mate, zodat de citroen ook voor matigheid kan staan.

Noten, en met name de walnoot, kunnen de heilige drie-eenheid symboliseren (heilige geest, God de vader en Christus), omdat zij uit drie delen bestaan. De zoete kern (de noot) staat dan voor de zoetheid van Christus, de schil voor de kracht van zijn allesomvattende goddelijkheid en de dop wordt vergeleken met Christus lijden

Vruchten die ook veel voorkomen, zijn perziken. Zij kunnen lust weergeven, waarbij zij worden vergeleken met het vrouwelijk geslachtsdeel. Maar ook kunnen zij onder meer symbool staan voor de heilige drie-eenheid (bestaande uit vruchtvlees, een pit en een kern).



Kersen worden gezien als hemelse vruchten, omdat zij al vroeg in het jaar voorkomen en het in de hemel altijd voorjaar is. Kersen kondigen de lente aan en staan daarom onder andere symbool voor de Annunciatie en voor de vleeswording van Christus.

Tot slot de aardbei. Het drieledige blad van deze vrucht staat voor de drie-eenheid, de witte bloem voor kuisheid, de kruipende manier van groeien voor nederigheid en de bloeitijd (voorjaar) evenals bij de kers voor de Annunciatie en de vleeswording van Christus aan het kruis.

APPEL= vrouwenborst

               Doorgesneden appel = vulva

               Appel op zichzelf  symboliseert vruchtbaarheid.

               Appelbloesem = vrouwelijke schoonheid, ook symbool voor de  

               verzoeking en de erfzonde

Bloemen: 

De Bloem is symbool voor:


  • jong leven

  • de zon

  • de aarde

  • vleselijke lust

Bloesem staat symbool voor:

De pioenroos staat voor de roos zonder doornen: Maria, moeder van Jezus,

                         maar ook algemener: voor eer en waardigheid.

De Anjer of indertijd de ‘nagelbloem’ genoemd staat voor Jezus.

De rode anjer echter staat voor Maria met haar kindje maar ook voor de

                        verloving tussen twee aanstaande echtelieden.

Een naar boven geopende bloesemkelk staat voor het ontvangen van Gods gaven, maar staat ook voor de vergankelijkheid van dit aardse leven. 

Kleuren: 

Wit – staat voor onschuld, reinheid en de dood.

Rood – staat voor vitaliteit en bloed

Blauw – staat voor het mysterie en de innige en innerlijke overgave.

Geel – staat voor de zon, warmte en goud. 

Dieren:  

Een haan:


  • verjaagt demonen

  • symboliseert wellust

  • symboliseert Christus

De hond – trouw vooral aan de echtgenoot en aan het geloof.

  • en waakzaamheid

Vogel in een kooitje: maagdelijkheid

                                    (als het kooitje open gaat > maagdelijkheid verloren. 

Attributen:  

De HAMER is symbool voor:



  • kracht

  • symbool van de smid

  • charon

  • vulcanus

  • thor

  • ook zegengever en sanctioneert het huwelijk

  • ook als amulet om boze geesten te weren.

  • Een spitse hamer in combi met schooltafereel: leerlingen zijn ruwe stenen, moeten in vorm gehakt worden.

 De Bijl is symbool voor:

  • strijdwapen , ook tegen demonen

  • bloedoffer

  • het gerecht

  • en vader van Jezus: Jozef: hij was timmerman! Bijl staat dan symbool voor hij die geeft zonder eigenbelang.

Belangrijke 17e meesters

Frans Hals (Antwerpen, ca. 1583 - Haarlem, augustus 1666) was een Nederlands schilder van portretten. Hals wordt gerekend tot de Oude Hollandse Meesters en geldt als één van de belangrijkste onder hen. Hij werkte voornamelijk in Haarlem. In deze toen bloeiende stad aan het Spaarne zou hij zijn hele leven blijven wonen en werken.

Zijn wereldwijde faam dankt hij vooral aan de levendige en kleurrijke schuttersstukken in het Frans Hals Museum, en aan de daar ook aanwezige groepsportretten van regenten en regentessen. Verder geniet hij bekendheid door zijn sprekende portretten van volksfiguren, kinderen en allerlei andere tijdgenoten.



Cornelis de Heem (gedoopt Leiden, april 1631Antwerpen, 16 mei 1695) was een Nederlands schilder.

Hij was zoon van Jan Davidsz. de Heem. Al op zeer jonge leeftijd — in ieder geval voor zijn zesde — verhuisden zijn ouders naar Antwerpen. De schilderijen uit zijn beginperiode zijn qua stijl nauw aan die van zijn vader verwant, wat doet vermoeden dat hij door hem persoonlijk is opgeleid. In 1660 werd De Heem toegelaten tot het Antwerpse Sint-Lucasgilde en vanaf 1667 tot en met eind jaren '80 was hij actief in Utrecht, IJsselstein en Den Haag.

Het is soms moeilijk zijn werk van andere leden van de familie De Heem te onderscheiden. Zowel zijn vader, als zijn broer Jan Jansz. I, zijn neef Jan Jansz. II en zijn zoon David Cornelisz., waren gespecialiseerd in bloemstillevens. Cornelis de Heems werk is echter vaak klein van formaat en hij had een voorliefde voor krachtige blauwe accenten. Bovendien week hij door de jaren heen steeds verder af van de stijl van zijn vader.

Pieter Claesz, (Berchem bij Antwerpen, ca. 1596/1597 - begraven op 1 januari 1661 te Haarlem) is een Nederlandse kunstschilder die gespecialiseerd was in het schilderen van stillevens. Zijn identificatie met een Pieter Claesz uit Steinfurt of Burgsteinfurt uit Westfalen is onjuist gebleken, want deze laatste was al in 1639 overleden.

Philip(s) (de) Koninck (Amsterdam, 1619 - aldaar, 6 oktober 1688) was een Nederlands kunstschilder behorend tot de Hollandse School. Naast schilder was Philips Koninck ook nog reder en baatte een scheepsdienst uit tussen Amsterdam en Rotterdam.

Jacob Isaacsz. van Ruisdael (Haarlem, circa 1628 - Amsterdam of Haarlem, 14 maart 1682) was een Nederlands landschapschilder.

Gerard ter Borch (Zwolle, december 1617 - Deventer, 8 december 1681), ook bekend onder de naam Gerard Terborch, was een Nederlands kunstschilder. Hij is vooral bekend door zijn kleine en galante genrestukken, maar schilderde ook portretten.

3.9 Commons

Napoleon


Terug de trap af ziet u gravures met afbeeldingen van Napoleon. In 1811 is Napoleon in Leerdam geweest. In zijn grote tocht in dat jaar door al zijn veroverde landen. Hij had de keus om vanuit Gorinchem via Lexmond of via Leerdam naar Utrecht te gaan. Beide steden hadden opdracht gekregen om alle straten te versieren en goed schoon te maken. Er zijn nog rekeningen in de archieven van het Hofje voor versieringen bleu, blanc, rouge. Tevens zei men: haal ook die wapens van de Regenten weg. Daar houdt Napoleon niet van. Vrijheid, Gelijkheid, Broederschap. Aldus geschiedde. Vanaf 1811 tot 1976 zijn de wapens weggeweest. Zo lang is de invloed van Napoleon op het Hofje geweest. Op de wapenschilden stond: Regent, Regent, Stichteres, Regent, Regent. Veel kinderen in Leerdam begrepen hier niets van. Regent. Het Regent helemaal niet.

Bij de laatste restauratie is aan het Centraal Bureau voor Genealogie in Den Haag gevraagd hoe de wapens er ook weer precies uitgezien moesten hebben.



Nu prijken de wapens van de eerste mannelijke Regenten weer in volle glorie op de gevel rond het wapen van de stichteres boven de ingang aan de Kerkstraat.

  • 2.1 Ontstaan Hofje + Maria van Aerden
  • Bloemen van Cornelis de Heem
  • 3.2 Banden met de Nassaus
  • 3.3 De bouw en de Bouwstijlen
  • 3.6 Maria van Aerden
  • 3.7 Oud Leerdam + kasteel
  • 3.8 Schilderijen

  • Dovnload 103.32 Kb.