Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Studiën over de revolutie en over het staatsrecht VI

Dovnload 7.64 Mb.

Studiën over de revolutie en over het staatsrecht VI



Pagina38/78
Datum28.10.2017
Grootte7.64 Mb.

Dovnload 7.64 Mb.
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   78
Het goed regt van de christelijke school. ± 1848.1

In geen onderwerp misschien kan het zoo duidelijk worden gemaakt dat de oorzaak van het onregt niet in de twijfelachtigheid, maar in de verwaarloozing van ons regt ligt.

1. Wij keuren eene school af, welke niet goed is.

2. Wij verlangen eene opvoeding waarbij geen overdrijving bedoeld wordt.

3. Wij eischen eene vrijheid welke, zoo men niet alle gewetensvrijheid begeert te ontzeggen, ons moet worden vergund.

4. Wij worden afgewezen door redeneringen welke men te ligt bevindt op de schaal van onpartijdigheid en goede trouw.

Laat mij dit vlugtig mogen aantoonen; terwijl ik mijne meening aandring met het oordeel van personen waarvoor men ook in Nederland, zoo ik acht, eenig crediet heeft.
1. Welke school keuren wij af?

De school waarin alle gezindheden vereenigd zijn; en waarin men, dientengevolge, of een algemeen godsdienstig onderrigt geeft, of de school enkel als eene burgerlijk‑maatschappelijke instelling, niet van opvoeding, maar van onderwijs beschouwt. Vroeger heeft men hier of elders nooit aan zoodanige school gedacht. De keus is tusschen twee wegen waarvan de christen noch den een, noch den anderen mag inslaan, beperkt. The `practical proposition always [resolves itself into this alternative; either that the instruction given shall be such as to be inoffensive to the professors of all creeds, and the members of all communions; or that it shall be limited to a separate lecture, to be given at a certain allotted period in each week, and only to such as may choose to avail themselves of it.]2

Hoedanig zijn de gevoelens omtrent de gemengde school? Ik bepaal mij bij enkele oordeelvellingen. Is die algemeen christelijke opleiding te prijzen? Guizot schrijft: `On a quelquefois pensé que, pour y réussir, il suffisait de substituer aux leçons et aux pratiques spéciales de chaque culte, des leçons et des pratiques susceptibles en apparence de s'appliquer à tous les cultes. De telles mesures ne répondraient au voeu réel, ni des familles ni de la loi; elles tendraient à bannir des écoles l'enseignement religieux positif et efficace, pour mettre à sa place un enseignement vague et abstrait. Ce que veut la Charte, c'est que chacun professe sa religion avec une égale liberté, et obtienne pour son culte la même protection; ce que veut la loi du 28 juin, c'est que les enfants reçoivent dans les écoles l'instruction religieuse prescrite par le culte de leurs familles. Il faut atteindre ce but, et non l'éluder par des prescriptions qui porteraient une égale atteinte à la réalité de l'instruction religieuse et à] sa liberté.'3

Hoe moet de vereeniging, ik zeg niet, van Israëliten en christenen, maar van roomschen en protestanten worden beschouwd? Een man, die men bezwaarlijk onder de fanatieken zal kunnen rangschikken, Chalmers, verklaart: `The attempt to harmonize Catholics with Protestants in a common habit of attendance on unscriptural schools, and that in the vain hope of a great moral regeneration to ensue from the experiment, proceeds on an entire reversal of the apostolic order - it is an attempt to be first peaceable and then pure.'4

Is eene gemengde school, in verband tot godsdienstige verdraagzaamheid begeerlijk? `Die Erfahrung [hat gelehret, dasz in Simultan‑Schulen das Haupt‑Element der Erziehung, die Religion, nicht gehörig gepflegt wird, und es liegt in der Natur der Sache, dasz dieses nicht geschehen kann. Die Absicht, durch solche Schulen gröszere Verträglichkeit unter den verschiedenen Glaubensgenossen zu befördern, wird auch selten, oder niemals erreicht; vielmehr artet jede Spannung, die unter den Lehrern verschiedener Confession, oder zwischen diesen und den Eltern der Schuljugend ausbricht, gar zu leicht in einen Religionszwist aus, der nicht selten eine ganze Gemeine dahinreiszt; anderer Uebel, die mit Simultan‑Schulen verbunden sind,] nicht zu gedenken.'5

In Pruissen `l'école élémentaire embrasse nécessairement l'instruction religieuse, pour former le moral des enfans suivant les vérités positives du christianisme.'6 Hooren wij Cousin. `Le trait le plus saillant de l'instruction primaire en Hollande c'est l'absence de tout enseignement spécial de religion et même de morale dans les écoles . . . La pratique allemande est toute différente . . . J'incline du côté de l'Allemagne.'7 En de gemengde school, zooals ze nu is geworden? `Voici ce que devient la religion [dans les écoles mixtes. Elle devient une des branches de l'enseignement. On fait de l'arithmétique, on fait de la lecture et de la géographie avec l'instituteur; on fait de la religion avec le pasteur ou] le curé.'8 De afkeuring der school, de beweering dat zij voor christenen onbruikbaar is, kan dus niet als ten eenemale zonderling worden beschouwd.


2. En nu, welke school verlangen wij? In onze Circulaire, p. 8*.9 Ook Stukken [betreffende de afwijzing eener bijzondere school der eerste klasse te 's Gravenhage], p. 44, sq.10; Verz[oekschrift aan de leden der Provinciale Staten van Zuid‑Holland,] p. 14.11 Is dit zoo buitensporig? Altijd vroeger in ieder christelijk land. Nu. In Engeland. In Schotland. In Pruissen. `La principale mission [de toute école, dit la loi de 1819, est d'élever la jeunesse de manière à faire naître en elle, avec la connaissance des rapports de l'homme avec Dieu, la force et le désir de régler sa vie selon l'esprit et les principes du christianisme. De bonne heure l'école formera les enfans à la piété, et pour cela elle cherchera à seconder et à compléter les premières instructions] de la famille.12 `Pour l'instruction [religieuse, qui, dans les écoles protestantes, se fonde principalement sur l'écriture sainte, on se servira de la Bible et des catéchismes généralement] adoptés.'13

Welken onderwijzer begeeren wij? `Die [. . .] Gesichtspunkte: dasz [es nicht auf Viel und Mancherlei, sondern auf gründliches Wissen ankomme, dasz das Nothwendige und Unentbehrliche zunächst und recht gelehrt werden müsse, dasz aber die Grundlage aller Bildung in der Erziehung zur Frömmigkeit, Gottesfurcht und christlichen Demuth bestehe, und dasz daher eine solche Gesinnung vor allen Dingen in den Lehrern erweckt und gegründet und ihnen dadurch Liebe, Ausdauer und Freudigkeit in ihrem schwierigen und mühseligen Berufe mitgetheilt werden müsse. - Diese Gesichtspunkte sind die einzig] richtigen.'14

Wat is de hoofdzaak? `Wahrer Religions‑Unterricht [, in welchem die Kinder zur Erkenntnisz dessen, was zu ihrer Seligkeit und zur christlichen Uebung ihrer Pflichten in den Verhältnissen dieses Lebens gehört, hinlänglich angeleitet und zur Benutzung dieser Erkenntnisz in ihren Gesinnungen und Handlungen gebildet werden; ist die eigentliche Hauptsache des Unterrichts in] niedern Schulen . . .'15

Hoedanig de christelijke opleiding? `Das Gebet selbst [musz kurz seyn; und hauptsächlich die Bitte enthalten: dasz der himmlische Vater um Jesu Christi seines Sohnes willen die Kinder gnädig ansehen, sie unter der Leitung des heiligen Geistes in ihrer Schularbeit segnen, und zu Menschen bilden möchte, die in seinem Gnadenbund stehen, Ihm wohlgefällig und dem Nächsten in dem von Gott ihnen angewiesenen Beruf nützlich werden, damit ihr ganzes Leben eine Vorbereitung zur seligen] Ewigkeit sey.'16 `In den allgemeinen Ermahnungen, im Anfang oder Schlusze der Lehrstunden stellt der Schullehrer den Kindern herzlich und liebreich, aber kurz vor: ``welche Ehrfurcht, Liebe und Gehorsam sie dem Vater im Himmel schuldig sind, der seinen Sohn für sie Mensch werden liesz und in den Tod dahin gab; der sie bey allen ihren Unarten und Versündigungen liebt, ernährt und kleidet; der sie in seinem Wort unterrichten und zu Mitgenossen der unbegreiflichen Herrlichkeit des künftigen Lebens erziehen läszt.'' Er sucht den Kindern einzuprägen: ``wie unendlich werth ihnen Jesus, ihr Heiland, seyn müsse, der ihre Sünden und deren Strafe auf sich genommen, und ihnen mehr erworben habe, als sie bitten oder verstehen können, da sie alle zeitliche und ewige Glückseligkeit nur deswegen erwarten können, weil er am Kreuz für sie gestorben; dasz ihnen also keine Pflicht heiliger seyn müsse, als die, dasz sie diesen ihren Heiland aufs herzlichste lieb haben, und sehnlich darnach trachten, ihre Liebe durch willigen Gehorsam gegen seine Gebote zu beweisen.'' Er stellt ihnen dringend vor, ``dasz sie den Geist Gottes betrüben und ihm widerstreben, wenn sie ohne an Gott zu denken, dahin leben, wenn sie das Gebet vernachlässigen, ihre Aeltern durch Ungehorsam, Müssiggang, Lügen, Zanksucht und Muthwillen beleidigen; und dasz es das gröszte Unglück sey, wenn Gott Seinen Geist von ihnen nehmen musz.'' Ein treuer Schullehrer, der das Christenthum sich für seine eigene Person zur Hauptsache macht, und das wahre Heil der ihm anvertrauten Kinder auf seinem Herzen trägt, wird gern und mit aller Treue die Gelegenheit benutzen, wo er auf diese Art einen Seegen in die Seelen der Kinder legen kann. Dagegen ein Schullehrer, dem dieses schwer fiele, eben dadurch beweisen würde, dasz er weder für seine eigene Seele sorgt, noch die Erste und wichtigste Pflicht seines] Lehramts kennt.'17



Cousin schrijft: `Le christianisme doit être [la base de l'instruction du peuple; il ne faut pas craindre de professer hautement cette maxime; elle est aussi politique, qu'elle est honnête. Nous baptisons d'abord nos enfans et nous les élevons dans la religion chrétienne et dans le sein de l'église: plus tard, l'âge, la réflexion, le vent des opinions humaines, modifient leur pensée première, mais il est bon que cette pensée ait été d'abord empreinte de christianisme. De même, l'instruction populaire doit être religieuse, c'est‑à‑dire chrétienne; car, encore une fois, il n'y a pas de religion en général; et en Europe aujourd'hui, qui dit religion, dit christianisme. Que nos écoles populaires soient donc chrétiennes; qu'elles le soient entièrement et] sérieusement.'18 En in verband tot de normale school: `Ce sont les bases [de la vie morale qu'il faut asseoir dans l'âme de nos jeunes maîtres, et pour cela, il faut mettre au premier rang dans l'enseignement des écoles normales l'instruction religieuse, c'est‑à‑dire, pour parler nettement, l'instruction chrétienne. En laissant au curé ou au pasteur du lieu le soin d'insister sur les particularités de chaque confession, il faut faire de l'enseignement de la religion un enseignement spécial qui ait sa place dans chacune des années du cours normal, de sorte qu'à la fin du cours entier les jeunes maîtres, sans être le moins du monde des théologiens, aient une connaissance claire et précise du christianisme, de son histoire, de ses dogmes et surtout de sa morale. Sans cela, les élèves devenus maîtres d'école ne pourraient donner aucune autre instruction religieuse que la récitation matérielle du catéchisme, ce qui serait tout‑à‑fait insuffisant. J'insiste sur ce point, M. le Ministre19, qui est le plus important et le plus délicat de tous. Pour savoir ce que doit être une vraie école normale primaire, il faut savoir ce que doit être une simple école élémentaire, celle d'un pauvre village. Les écoles populaires d'une nation doivent être pénétrées de l'esprit religieux de cette nation. Maintenant le christianisme, sans distinguer ses différentes confessions, est‑il ou n'est‑il pas la religion du peuple en France? Il faut bien l'accorder. Or, je demande si on veut respecter la religion du peuple ou la détruire. Si on entreprend de détruire le christianisme, alors, j'en conviens, il faut se garder de le faire enseigner dans les écoles du peuple. Mais si on se propose un tout autre but, il faut bien enseigner aux enfans la religion qui a civilisé leurs pères, et dont l'esprit libéral a préparé et peut seul soutenir toutes nos grandes] institutions modernes.'20
3. Hoedanige vrijheid verlangen wij? Ver[zoekschrift,] p. 13.21 Laat ons eerst zien wat men elders doet ten aanzien der openbare scholen, van gouvernementswege onderhouden of gesubsidieerd. In Pruissen. Men slaat op de geloofsverscheidenheden acht. Zoo luidt bijvoorbeeld eene kabinetsorde over Simultan‑Schulen aldus: `Ich habe [. . .] die Ansicht genehmigt, dasz [die Vereinigung der Schulen weder der einen noch der anderen Confession aufgedrungen werde; es kann aber kein Bedenken finden, die Vereinigung zu befördern, wenn der Mangel an hinreichenden Fonds die zweckmäszige Einrichtung von Confessions‑Schulen hindert, und die Gemeindeglieder beider Confessionen über die Organisation einer Simultan‑Schule] einverstanden sind.'22 Vereeniging alleen wanneer er financiële noodzakelijkheid is, en nooit zonder toestemming der gemeenteleden wederzijds. Maar vereeniging nog van kerk en staat. Dit verandert eigenlijk niets in de zaak. Doch laat ons dan zien wat er in Frankrijk gebeurt. Volgens art. 9 der wet van 28 junij 1833, kan er autorisatie verleend worden voor, `à titre d'écoles communales des écoles plus particulièrement affectées à l'un des cultes reconnus par l'Etat.'23 En in 1843 `on étoit arrivé à réduire les écoles mixtes au chiffre de 2000, tandis que le chiffre des écoles spécialement catholiques a atteint 28000, et celui des écoles spécialement protestantes, 600.'24 Op scholen dus, naar den eisch der gezindheid. Dus bijzondere scholen minder noodig. En toch deze vergund. In Pruissen. De wensch kan bij dissidenten ontstaan. Welnu, `si les membres [de petites sectes chrétiennes veulent se séparer de la société à laquelle elles appartiennent naturellement et établir des écoles particulières, on le leur permettra, sous la condition de prouver qu'ils ont les moyens suffisans pour entretenir ces écoles, et qu'ils satisfont complètement aux obligations de la société de laquelle] ils relèvent.'25 Maar bovendien: `la loi de 1819 autorise les écoles privées . . . On comprend sous la [dénomination d'établissemens privés d'enseignement et d'éducation, les institutions pédagogiques fondées par des personnes de l'un et de l'autre sexe, à leur propre compte et sans qu'elles reçoivent pour cela aucun salaire de l'état ou de la commune, mais avec l'autorisation de l'état, qui, sans les diriger, en conserve] la surveillance.'26 `La surveillance des [établissemens privés tombe sur la discipline et la marche de l'enseignement en général. Le plan spécial de l'enseignement, le choix des livres, de la méthode, et les réglemens d'école, sont laissés aux instituteurs et aux institutrices; mais, en cela même, une surveillance éclairée peut être utile par des conseils officieux. Mais découvre‑t‑elle des choses propres à égarer la jeunesse, ou dangereuses pour sa moralité et sa piété; trouve‑t‑elle que l'on emploie de mauvais livres ou de mauvais maîtres, les inspecteurs font des remontrances; et si les remontrances n'apportent pas remède au mal, c'est leur devoir de réclamer une enquête près des consistoires provinciaux, et ceux‑ci ont le droit, quand il résulte de cette enquête des motifs suffisans, de retirer l'autorisation et de faire] fermer l'école.'27

In Frankrijk. Volgens de wet van 16 julij 1833, wordt er voor une école privée alleen kennisgeving vereischt. De mededinging met de scholen van het gouvernement wordt wenschelijk geacht. Cousin verlangt die ook ten aanzien der normaalscholen: `Si, en face de nos écoles [primaires communales, il se présente des personnes qui, sans avoir passé par nos écoles normales, veulent à leurs risques et périls établir aussi des écoles privées, il est évident que non‑seulement il faut tolérer, mais qu'il faut encourager tous ces établissemens particuliers, comme nous nous réjouissons qu'il s'élève des pensions et institutions à côté de nos colléges royaux et communaux. Cette concurrence ne peut qu'être utile sous tous les rapports. Tant mieux si les écoles privées se soutiennent et prospèrent: loisible à elles de tenter toute sorte de méthodes nouvelles et de faire en ce genre des essais qui ne peuvent être] fort périlleux.'28

Evenzoo schrijft Thorbecke zeer teregt: `De meest doelmatige organisatie [van het onderwijs zelf hangt van eene zoo groote verscheidenheid van kundigheden en invloeden af, dat het staatsgezag niet aan zich alleen de genoegzame of de beste inzigten omtrent die organisatie mag toeschrijven. Gelijk zulks in vroegere tijden plaats had, zoo zien ook nu nog bijzondere leden van den staat, hetzij individu's, hetzij corporaties, soms verder dan de regering, en zijn niet zeldzaam gelukkiger in de daarstelling van zoodanige inrigtingen van onderwijs, als het algemeene staatsbelang ze behoeft. De regering zal in dergelijke bemoeijingen van de verlichte leden des staats te gemoet komen, en er van willen leeren. Verre van hetgeen in dezen buiten haar onmiddellijk toedoen reeds geschied is, of nog geschiedt, tegen te werken, zal zij zulks als eene aanvulling harer eigene werkzaamheid behandelen. Ja het omgekeerde zou kunnen stand grijpen, dat, van wege het overwigt en de voortreffelijkheid der voorhandene particuliere gestichten, de zorge der staatsmagt voor de opzettelijke instelling van scholen slechts eene aanvulling zou behoeven te wezen van het] werk der staatsleden.'29

Doch autorisatie. De regering moet er kennis van dragen; moet voor de handhaving der wetten, voor de behoorlijke inrigting waken; toestaan onder de voorwaarden die hiervan het gevolg zijn.30 Wij hebben er geen bezwaar in; mits dit waarlijk het doel zij der autorisatie; dat zij het middel niet worde om inderdaad te onthouden wat schijnbaar verleend wordt. Thorbecke schrijft: `Indien [aan den anderen kant] de regering [hare magt van autorisatie misbruikt, om de particuliere ontwerpen, alleen omdat zij met hare bedoelingen en systeem in het algemeen strijden, eenvoudig te weren, wordt de onafhankelijke medewerking der leden van den staat, hoezeer als beginsel erkend, in der daad] te niet gedaan.'31 De autorisatie kan ligt een wapen der onverdraagzaamheid zijn. Wanneer men, onder allerlei voorwendselen geen autorisatie verleent dan aan hetgeen met eigen godsdienstige of politieke denkwijs overeenkomt. Merkwaardig is ten dien opzigte het rapport van Thiers over de wet voor het middelbaar onderwijs in 1844. De strekking der voordragt was geenszins om door overmatige vrijheid aan het ultramontanisme bevorderlijk te zijn. Thiers is geen vertegenwoordiger dergenen die tegenover de eischen van corporatiën of van bijzondere personen slapheid of toegeeflijkheid van het gouvernement zouden verlangen. Het tegendeel is waar. En toch leest men: `Votre commission n'a pas hésité à vous proposer, d'accord avec le gouvernement et la chambre des pairs, l'abolition de l'autorisation préalable, [qui armait le gouvernement du moyen de refuser à volonté la création des établissements nouveaux. Dans l'abandon franc et sincère de cette disposition de l'ancienne législation, on peut dire que se trouve la vraie liberté] d'enseignement.'32 Hij voegt erbij wat hier te lande niet kan worden gezegd: `Sans doute [le gouvernement en avait usé avec un esprit à la fois modéré et libéral, il avait laissé naître une sorte de liberté de fait, à peu près comme un gouvernement qui, ayant reçu des lois le moyen d'empêcher l'existence des journaux, laisserait cependant s'établir une espèce de liberté de la presse en permettant de tout dire et] de tout écrire.'33 En evenwel, zegt hij, moet de autorisatie worden afgeschaft. `On ne pourrait pas prétendre [que la liberté existe véritablement, car la liberté n'existe jamais quand elle est une tolérance et pas un droit. L'autorisation préalable doit donc être abandonnée franchement et sans l'arrière‑pensée de la faire renaître sous une] autre forme.'34

Opmerkelijk is hetgeen Thiers van de vrijheid van onderwijs zegt: `La liberté d'enseignement consiste [à fournir à tous les pères les moyens de satisfaire leurs penchants divers, et de les satisfaire non‑seulement dans l'asile sacré de la famille, asile fermé à toute autorité extérieure, mais aussi dans les établissements publics, régulièrement constitués] et toujours ouverts.'35 `Nous avons considéré[e la liberté d'enseignement, non pas comme un droit pour tout individu, quel qu'il soit, de mettre la main sur la jeunesse, afin de spéculer sur elle, mais comme un droit pour les pères de trouver dans une diversité d'établissements publics le moyen de satisfaire leurs sollicitudes diverses, leurs penchants particuliers, ceux‑ci pour la discipline sévère, ceux‑là pour la discipline indulgente; les uns pour les fortes études, les autres pour l'enseignement particulièrement religieux. Si cette manière de considérer la liberté d'enseignement est vraie, il y aurait, il faut le reconnaître, pour les pères de famille, des moyens incontestables de suivre leurs préférences, et, dès lors, une véritable liberté de fait; mais, nous l'avouons, c'est l'usage raisonnable et modéré que le gouvernement a fait de l'autorisation préalable qui a laissé naître ces établissements particuliers; il faut aujourd'hui que ces établissements] existent de droit.'36

Om in de verscheidenheid der wenschen en inzigten te voorzien, neemt het gouvernement twee middelen te baat. Inrigting van het openbaar onderwijs, met inachtneming van het verschil der gezindheden; ruime gelegenheid om eigen scholen te hebben. De gezindheden hebben, ter verkrijging van afzonderlijke openbare scholen regt. `Il importe [de bien établir quel est notre droit. Notre droit consiste à obtenir la communalisation (ou pour employer un mot moins barbare), la reconnaissance de nos écoles spéciales comme établissements communaux. Notre droit consiste à assurer par‑là aux instituteurs protestants le logement et le traitement qui leur sont nécessaires. Ainsi seulement, nous profiterons des centimes généraux, départementaux et communaux que nous payons comme tout le monde. Il serait dérisoire de nous dire: `Vous êtes les maîtres de fonder des écoles spéciales, si bon vous semble; mais ce sera à vos frais, et les secours de l'Etat, des communes, des départements resteront affectés aux seules] écoles catholiques.'37

Deze vrijheid om, terwijl wij voor anderen betalen, in het bekostigen bovendien van eigen scholen niet te worden belemmerd; deze vrijheid die in Frankrijk als nietsbeteekenend, als eene derisie beschouwd wordt; deze vrijheid, ten gevolge waarvan slechts voor een zeer klein deel der bevolking uitzigt op vrijheid van onderwijs zou bestaan, dit stukske der vrijheid is het dat men in Nederland begeert, dat het meerendeel der besturen ontzegt.

Van gouvernementswege wordt daar de gewetensvrijheid tegen voorwendselen van plaatselijke besturen beschermd. Men heeft gedaan wat door het gouvernement beloofd was. `Dans une circulaire de nov[embre] 1835 M. Guizot annonçait l'intention de veiller à ce que les écoles spéciales ne fussent pas refusées, là où elles étaient nécessaires, et de vaincre l'opposition de ces conseils municipaux, qui soit par des préventions passionnées, soit pour échapper à un surcroît de dépenses, repoussent l'établissement d'écoles spécialement affectées [à un culte autre que celui qui domine dans leur sein, quoique cet établissement soit vivement sollicité par la minorité de la population, et puisse seul satisfaire à ses besoins religieux. Et non‑seulement le gouvernement a proclamé nos droits; mais souvent (j'aime à le constater) il les a consacrés par ses actes. Souvent il a imposé d'office des communes] récalcitrantes.'38 De regering laat daar niet aan de beslissing van ondergeschikte besturen [over] of de scholen christelijk genoeg zijn; meent niet dat er geen behoefte bestaat, wanneer die behoefte door eene minderheid gevoeld wordt; geeft een beginsel dat met de gewetensvrijheid in het naauwste verband is, niet aan de driften en luimen dergenen die in elke localiteit de magt in handen hebben, prijs; en weet voor de eerbiediging te zorgen van haar bevelen, in den zin en niet tegen den geest waarin zij uitgevaardigd zijn.

En dit geldt het regt om eene afzonderlijke openbare school te hebben; eene school uit de gemeentekas bekostigd. Meent men dat het algemeen bewind aan plaatselijke hartstogtelijkheid den teugel zou vieren, wanneer de aanvrage eener school op eigen kosten wierd belemmerd? En hoedanig is dan, vergelijkenderwijs, de gesteldheid der zaak in een land waar de openbare school, door gedwongen vereeniging der gezindheden, bij uitsluiting in het belang eener naamlooze gezindheid, die van een algemeen‑christelijk of godsdienstig onderwijs gewag maakt, ingerigt is; waar dus geen andere toevlugt dan in het bijzonder onderwijs overig blijft; waar men ook op dit terrein door partijdig misbruik van verordeningen achterhaald wordt; waar de regering dit vertreden, tegelijk van ons regt en van haar gezag, lijdelijk aanschouwt!
4. Laat ons nu eens sommige der bedenkingen opnemen welke het meest tegen onze wenschen worden ingebragt.

a. De godsdienst is een zaak welke tot de opvoeding meer dan tot het onderwijs behoort. Aan de kerk en aan de ouders moet de zorg voor de godsdienstige opvoeding worden overgelaten. Zou de gezamenlijke invloed van kerk, school, en huisgezin te veel zijn? En hoedanig is thans de invloed van de kerk? En hoedanig is thans de invloed van het huis? Zijn wij in een tijd waarin men in het verwijzen naar de godsdienstigheid der ouders een grond ter afwijzing van de godsdienstigheid der school heeft?39

b. Een algemeen christendom voldoet aan hetgeen in de school verwacht wordt. De groote waarheden aan alle gezindheden gemeen. Maar het alg[emeen] christendom onzer dagen is de vereeniging niet van waarheden welke door alle gezindheden als onmisbaar beaamd, maar van dwalingen welke door alle gezindheden als verderfelijk worden bestreden. Men heeft niet de proef genomen om voor de gezindheden die eene bepaalde belijdenis hebben, eene algemeen‑christelijke geloofsbelijdenis te vormen; om bijvoorbeeld uit de Tien Geboden, de erkende Artikelen des algemeenen christ[elijken] geloofs en het Gebed des Heeren een kleinen schoolcatechismus zamen te stellen.40 Niets dat ernaar gelijkt. Een christendom, in naam, in vertooning, in schijn. Een alg[emeen] christendom waaruit is weggenomen het wezen, waaruit is afgebroken al wat tot de grondslagen en zamenvoegselen van het gebouw behoort.41

c. Het leerstellige kan op de school niet worden geduld. Vooreerst, is, in kiem en beginsel, leerstellig onderwijs, dogmatiek, stelselmatige beschouwing ook op de school onmisbaar. Wanneer wij de deftigheid der woorden tot de eenvoudigheid der zaak willen [herleiden], dan wordt erdoor aangeduid dat hetgeen men aan de kinderen ten aanzien van de godsdienst bekend maakt, het moge weinig of veel zijn, het moge meer of minder worden ontwikkeld, evenals elk onderrigt, stellig en waar en zamenhangend behoort te zijn. Elke leer is stellig; al wat waarheid is, kan evenzeer een dogma worden genoemd; elke waarheid, daar zij uit andere waarheden afgeleid wordt en tot verdere gevolgtrekkingen brengt, is, in aard en wezen, systematiek. Doch ten anderen; de aanprijzing van een alg[emeen] christendom en het verbod van leerstellig onderwijs zijn het middel om den weg te banen voor een onderwijs hetgeen evenzeer leerstellig, hetgeen stellig tegen de leer van het christendom gerigt is.42

d. Door vrijheid van bijz[onder] onderwijs loopt menig onderwijzer gevaar van zijn bestaan grootelijks verminderd te zien. Die vrees is waarschijnlijk zeer overdreven. Maar, al ware zij juist, dan nog zou zij, ter weigering van betamelijke godsdienstvrijheid nietsbeteekenend zijn. Het mededogen voor schippers en voerlieden heeft het aanleggen van ijzerbanen niet belet. Kom den lijdenden onderwijzer te hulp; maar niet ten koste van hetgeen nuttig en regt is. Toon uw belangstelling, maar niet door, in het voordeel zijner broodwinning, uit de opvoeding te bannen wat, naar het oordeel en naar het geloof veler ouders, alleen voedenskracht heeft. Het is niet om tijdelijke winst, het is om aanwinst van goede burgers voor den staat, het is, ook op de school, om winst ten eeuwigen leven te doen. Men stelle zoowel wanneer een onvoorwaardelijk monopolie, als wanneer eene onvoorwaardelijke concurrentie begeerd wordt, de stelregels die in den handel te pas komen, terzij. In elk opzigt is het waar: `la jeunesse n'est pas un objet de commerce, livré aux spéculations des enseignants. Elle est un objet sacré.'43 Het belang van het onderwijs, de vorming der jeugd, en het regt der ouders en der gezindheden, kan niet aan het eigenbelang der onderwijzers ten offer worden gebragt. Laat, zoo het billijk en noodig is, voerlieden en schippers worden schadeloos gesteld; maar vergun ons den spoortrein te behouden. Laat, zoo het billijk en noodig is, de bezoldiging der onderwijzers worden verdubbeld; maar dwing niet de kinderen te brengen op een school die menigeen onbruikbaar en verderfelijk acht.

e. Wij willen geen sectenscholen, zegt men. Doch er wordt gevraagd naar het regt der ouders, naar het regt der gezindheden, en niet naar uw wil. Onder sectenscholen verstaat een hoogleeraar in de godgeleerdheid44 ook de scholen der hervormde gezindheid. Zijne kerk is in zijn oog een secte. Maar wat is eene secte? Eene vereeniging van personen die, afwijkende van de alg[emeene] christelijke kerk, de bijzondere inzigten van een of ander dwaalleeraar volgt. Ik geloof evenwel dat door velen die thans het woord secte gebruiken, deze beteekenis niet bedoeld wordt. Ik vermoed dat zij het woord secte met sectie verwarren. Dit komt meer met hunne zienswijs overeen; daar zij ook de grootste verscheidenheid van geloofsbegrippen voor punten van zeer ondergeschikt belang houden; en voor het minst alle christelijk genaamde kerken als departementen van het algemeene Godsrijk beschouwen. Over de juistheid en schriftuurlijkheid dezer splitsing in afdeelingen wil ik niet twisten. Doch wanneer men de Hervormde kerk eene secte noemt, dan zij het genoeg tegenover de welbespraaktheid van Tertullus de eenvoudige woorden van den apostel te stellen: `dit bekenne ik dat ik naar dien weg welken zij secte noemen, den God der vaderen alzoo diene, geloovende alles wat in de Wet en in de Profeten' en in de schriften der evangelisten en der apostelen `geschreven is'.45

f. Maar het schoolwezen is zoo voortreffelijk; wij mogen het niet meteen laten vallen. Rome dringt onophoudelijk vooruit, wij behooren geenszins voor haar te wijken. Overdrijving en mysticisme zijn aan de orde van den dag; wij willen de verstandelijke en zedelijke vorming der natie niet aan den leidband van het bijgeloof, al is het een bijgeloof van protestanten, laten gaan. De inrigting van het schoolwezen is met de inrigting van het staatswezen in verband; wij verkiezen niet het staatsregt, in zijn constitutionele eischen en vormen, naar de utopiën van kwalijk gezinden die sluw, of van welgezinden die kortzigtig zijn, te verwringen. De wet46 is daar; de eerste voorwaarde van rust en orde is in het naleven van de wet.

Het schoolwezen is zoo voortreffelijk. - Quod est demonstrandum! De vraag is niet of er, sedert de helft der vorige eeuw verbetering van leermethoden geweest is; of de scholen46a, gelijk ze toen waren verbasterd, dwaaslijk tot een ideaal voor onzen tijd moeten worden gemaakt. De vraag is of het schoolwezen, in betrekking tot de godsdienstige vorming van de jeugd en tot de gewetensvrijheid van allen, zoodanig is als in een land hetwelk zich somtijds nog op godsdienstigheid en vrijheidsliefde beroemt, zou kunnen worden verwacht.



Dertig jaren heeft men op den lof van Cuvier en Noël, bij hunne inspectiereize47 geteerd. In 1836 kwam Victor Cousin. Later nog mocht men de goedkeuring genieten van Ramon de la Sagra48 en van O'Malley.49 Aan de verdiensten der beide laatsten, wier vermaardheid evenwel, naar ik vermoed, meer Nederlandsch dan Europésch is, wil ik niets te kort doen. Evenwel dat vereeniging der gezindheden op de school eene wenschelijke zaak zij, is bij mij niet uitgemaakt, omdat Ramon de la Sagra het gezegd en O'Malley het beaamd, en het koor dergenen die in dit gevoelen hun eigen denkwijs hebben erkend, met den lof dezer twee mannen ingestemd heeft. Doch het gezag van Cuvier, Noël, Cousin beteekent meer. Noël laat ik daar. Cuvier was meer deïst dan christen: geen wonder, zoo het alg[emeen] christendom hem beviel. Cuvier was bovendien ambtenaar van den keizer50, voorstander van het universitaire stelsel; zeer ingenomen met de organisatie welke de vorming der natie van het centraal bewind afhankelijk maakt; zeer tevrede van hier te lande eene wet in volle werking te vinden die op den grondslag van staatsbeheer en revolutionaire centralisatie gebouwd was. Zonder iets te willen afnemen van den genoegelijken indruk dien, naar hun eigen getuigenis, de orde en stilte en geregelde gang eener talrijke school op hem en op zijn reisgenoot gemaakt heeft, moet ik evenwel opmerken dat de reden der vooringenomenheid van Cuvier en van Cousin voornamelijk in de veerkracht van het schoolbeheer ligt. Cousin komt ervoor uit: `Les autorités préposées [aux écoles, voilà le ressort de toute l'instruction primaire. Que l'on y réfléchisse; tout aboutit là et tout part de là. Sans doute, le gouvernement est fait pour la société; mais c'est le gouvernement seul qui fait marcher la société; si vous voulez constituer une société, commencez par constituer son gouvernement; si vous voulez sérieusement l'éducation du peuple, sachez bien que tout le nerf de cette éducation est dans le gouvernement que vous lui donnerez. Si ce gouvernement est faible et mal assuré, l'instruction primaire est sans avenir; elle pourra bien avoir quelques moments d'éclat par des circonstances passagères, mais il n'y a pas de raison pour qu'elle ne retombe bientôt dans une langueur déplorable. Donnez‑lui, au contraire, un gouvernement vigoureux et actif: l'esprit de ce gouvernement se communiquera à toute la machine et lui imprimera le mouvement et la vie. La loi prussienne s'occupe aussi des autorités préposées aux écoles; mais la loi hollandaise a ce trait distinctif, qu'elle porte presque tout entière sur] ce point fondamental.'51 Elders: `Je ne connais pas de loi d'instruction primaire plus courte et en même temps plus efficace.'52 De algemeenheid der uitdrukkingen, waardoor men zooveel ruimte in de toepassing heeft, bevalt hem uitnemend; en dientengevolge behoeft deze wet voor de meesterstukken der Napoleontische administratie niet onder te doen: `la loi hollandaise présente cette généralité et cette latitude qui, à mes yeux, font tant d'honneur à notre admirable décret de 1808.'53 De slotsom der lofredenen is dus dat het schoolwezen voortreffelijk is, in het oog dergenen door wie het alvermogen van den staat boven de vrijheid en het regt van particulieren gesteld wordt. Dit is overbekend, doch hetgeen wij nog in twijfel meenen te mogen trekken is de juistheid en prijswaardigheid der inzigten en bedoelingen van hen door wie, met veel ophef van vrijheid, vrijheid voorzeker, namelijk voor zichzelven, en voorts willekeurig beheer van alles en over allen begeerd wordt.

Maar omtrent Cousin is er nog meer dat opmerking verdient. Is zijne goedkeuring in allen opzigte blijkbaar en ondubbelzinnig geweest? Integendeel. Hij heeft ook zijne afkeuring geopenbaard; doch men heeft, zorgvuldig, eene splitsing gemaakt tusschen lof en blaam; den blaam, zooveel mogelijk, verzwegen, terwijl de lof, zooveel doenlijk, werd vermeld. Hij heeft zijne bevreemding, met nadruk aan den dag gelegd omtrent de algemeenheid en dus ook, naar zijn inzien, onbeduidendheid van het godsdienstig onderrigt; hij heeft zich stellig en bij herhaling beklaagd over hetgeen het voorname onderwerp van ons beklag is; want, zoo het onderwijs waarlijk christelijk was, zoo daarbij op den eisch en de behoefte der gezindheden waarlijk gelet wierd, dan zou er aan eigene scholen veel minder behoefte worden gevoeld. Cousin is een filozoof; hij acht de christelijke waarheid nuttig en onmisbaar; namelijk vooralsnog; voor de 3/4 of 7/8 der menschen54; voor hen die het voorregt niet kunnen hebben van op de hoogte zijner eclectische wijsbegeerte te staan. Hij is met de geloofsverscheidenheden van roomschen en protestanten niet met naauwkeurigheid bekend. Doch, terwijl men dit in het oog houdt, zal men, in zijn reisverhaal, zich verwonderen over de scherpzinnigheid waarmeê hij, door voorstanders van ons schoolwezen overal geleid, overal omringd, overal met de roemwaardige godsdienstige en zedelijke strekking van het onderwijs bekend gemaakt, de zelfstandigheid van zijn oordeel bewaard, de zaak telkens weder tot het eigenlijke punt gebragt, telkens beweerd en volgehouden heeft dat een zoogenaamd godsdienstig onderwijs, zonder stelligen grondslag, ijdel en nietsbeteekenend is.55

Dit evenwel erkent C[ousin] dat, zoo men tot goede uitkomsten geraakt, de praktijk van Holland tenminste, goed is. Aan de vruchten wordt de boom gekend.56 De deugdelijkheid der volksschool wordt bewezen door de deugden van het volk. `Enfin [, il faut apprécier les principes par les résultats. Si les résultats sont bons, la pratique hollandaise est bonne, au moins en Hollande; car on peut arriver au même but par des chemins différents. Or, en fait, par tout ce que j'ai vu et entendu, je demeure convaincu que les générations élevées sous le régime de la loi de 1806 sont des générations honnêtes et pieuses. En Hollande, le christianisme est à la fois dans les moeurs et dans les croyances du peuple; et pourtant, dans les écoles de ce peuple si religieux, l'enseignement prescrit par l'art. 22 se réduit à celui de l'histoire biblique, avec les réflexions que fait] naître cette histoire.'57 Voorzeker men moet vreemdeling in Nederland zijn, om door deze redenering te worden overtuigd.

g. Doch wij moeten Rome tekeer gaan. Voorzeker, doch ik zie niet dat gij Rome tekeer, ik zie wel dat gij Rome tegemoet en aan de hand gaat. Ik zal hier geene veelheid van woorden verspillen. Ik ben niet overtuigd dat men Rome overwint, door terzijdestelling van den bijbel, door verloochening van al wat aan het geloof der protestantsche vaderen getuigenis geeft. Ik meen dat, door deze verloochening van den Heer in Zijn Woord en in Zijn werk, de natie voor den invloed van het bijgeloof toegankelijk gemaakt wordt. Ik acht dat Rome geen beter bondgenooten zou kunnen wenschen dan hen die zich in goeden ernst als de meest ijverige tegenstanders van roomsche wanbegrippen beschouwen. Begrepen zij het niet tevoren, verwonderlijk is het dat zij het niet tenminste uit de houding der roomschen, na 1842, hebben leeren verstaan. Herinnert men zich de noodkreten niet meer, geenszins enkel en alleen over het insluipen van een protestantsch‑kerkelijk element, maar over het gemis aan opleiding naar de behoeften van roomschgezindheid? Eigen scholen, afzonderlijke opvoeding behoorde men te hebben. Men kon de kinderen niet onderwerpen aan protestantschen invloed, niet vertrouwen aan een protestantschen onderwijzer, niet blootstellen aan de menigvuldige nadeelen van een flaauw en zielloos onderrigt, van een gevaarvol onderling verkeer, waartoe eene gemengde school, zelfs zooveel doenlijk van hervormde partijdigheid gezuiverd, uit den aard der zaak, aanleiding geeft. Vanwaar dat, na zoo luidkeels te hebben geklaagd, men thans zoo zachtkens murmureert? dat menigeen die gewoon was de stem te verheffen, een volkomen stilzwijgen bewaart? dat Rome bijkans voldaan schijnt? dat in de Tweede Kamer (want ik mag dit zeer opmerkelijke verschijnsel niet onvermeld laten), waar vroeger de belangen en de bezwaren van het onderwijs, om de heftigheid der roomschgezinde leden telkens aan de orde van den dag waren, de zaak naauwelijks meer ter sprake gebragt wordt. Dit raadsel, naar mij voorkomt, is niet onoplosbaar. De roomschen zien thans dat hunne tegenstanders zelve verward zullen raken in den strik dien zij in kwalijk begrepen en kwalijk berekenden protestantschen ijver, hebben gespannen. Zij weten dat de schade welke Rome hier en daar, door de inrigting der gemengde school zal kunnen lijden, in geene de minste aanmerking komt bij het onberekenbare voordeel van een schoolwezen waardoor, in den met nieuwen ijver herboren strijd, nu de H[eilige] Schrift en de waarheid der landshistorie op den Index onzer liberale pausen gebragt zijn, de protestantsche jeugd van haar geheele wapenrusting ontbloot is.

h. Maar nu het mysticisme, het methodisme, het piëtisme, de duizendvoudige gedaanten der dweeperij, die zich ook hier te lande wederom vertoont, moeten, mogen wij ingang daaraan verleenen? Is het niet veeleer noodig tegen dien schadelijken invloed dubbel waakzaam, dubbel werkzaam te zijn? Ik kan ook hier met weinige woorden volstaan. Bestrijd de dweeperij; maar onderzoek eerst wat dweeperij is, en weet dat het eenige middel om de dweeperij met vrucht te bestrijden datgene is wat, ten huidigen dage, door de meesten dweeperij genoemd wordt.

i. Maar de geheele staatsinrigting brengt meê dat wij thans gemengde scholen moeten hebben. Er is scheiding van staat en kerk; er is gelijkstelling der gezindheden; er moet een nationaal onderwijs zijn.58

Er is scheiding van kerk en staat. Maar volgt hieruit dat de school afgescheiden is van de kerk, dat zij vereenigd is met den staat? Omdat er nu op scholen die van staatswege opgerigt worden, geen onderwijs in de godsdienst, naar den eisch der gezindheden kan worden geduld; omdat daar geen godsdienstig onderwijs kan gegeven worden dan hetgeen aan elke gezindheid aanstootelijk is, volgt hieruit dat de oprigting der scholen, in een staat die geenerlei godsdienst belijdt, bij den staat alleen behoort, ofwel dat zij voor den staat onmogelijk wordt? Mij dunkt dat de beantwoording dezer vraag van een andere vraag afhangt: moet een godsdienstige opleiding als het levensbeginsel der geheele opvoeding worden beschouwd? Is zij onontbeerlijk voor de school? Zoo gij voor uw kind slechts vlugheid in het lezen en gevatheid in het rekenen en netheid in het schrijven begeert; zoo het u niet om godvrucht en eerlijkheid te doen is; of zoo gij meent dat men voor de vreeze Gods en het behoud der ziel aan burgerlijk‑maatschappelijke zedelesjes, aan voorbeelden en tafereelen van bekroonde deugd en gestrafte ondeugd genoeg heeft, of zoo gij in het catechizeeruur een genoegzamen heiligenden invloed, een geruststellend tegenwigt voor de indrukken der zes schooldagen ontwaart, dan heeft het stelsel der gemengde school op uwe toejuiching regt. Maar, zoo gij protestant, roomschgezinde, Israëliet, eenige waarde hecht aan het geloof dat gij uiterlijk belijdt; zoo gij de onmisbaarheid van dat geloof, als hoofdzaak en als beginsel, hebt leeren kennen; erkent dan ook dat de staat geen scholen kan oprigten dan voor de gezindheid dergenen die of tot geene gezindheid hoegenaamd behooren, of tot verloochening van het geloof hunner gezindheid gezind zijn.

Het gouvernement zou dus moeten beweeren: Omdat ik aan niemand een onderwijs kan geven gelijk hij begeert, daarom acht ik mij geroepen een onderwijs aan allen te geven, ergerlijk, onbruikbaar voor allen. De gevolgtrekking ware juister: daarom gevoel en erken ik dat het onderwijs geven niet mijne taak is. Gij kunt en moogt op de verscheidenheden der godsdienst niet letten; daarom rigt gij een school op, waaruit de godsdienst geweerd wordt. Maar, indien bijvoorbeeld voor ieder derde of vierde deel der bevolking een verschillend voedsel, eene verschillende luchtstreek vereischt wierd, zoudt gij dan, uit getrouwheid aan de pligten van een algemeen gouvernement, de gansche bevolking, indien het u doenlijk ware, overbrengen naar eene plaats waar noch voedsel noch lucht was! Mij dunkt het zou verkieslijk wezen ondersteuning te geven aan elk voor het voedsel en in het klimaat waaraan hij gewend is. Mij dunkt het ware beter om hulp te verleenen aan elke gezindheid voor de opvoeding van haar kinderen in haar geloof.

Er is, zegt men, gelijkstelling der gezindheden. Eerst dan zou er waarlijk gelijkstelling der gezindheden zijn. Thans is zij er niet. Er is thans ongelijkheid tusschen protestant en roomschgezind. Eene godsdienst, wier kenmerk ook hierin bestaat dat zij aan geen vormen, aan geen geheugenwerk, aan geene plegtigheden, aan geen priesterlijke tusschenkomst, aan geen uitspraken van de kerk, ter bevrediging van het geweten, genoeg heeft; eene godsdienst die, ook in den meest eenvoudige, eigen onderzoek der H[eilige] Schrift en een persoonlijk aanbidden van den Heer in geest en in waarheid59 begeert; zoodanige godsdienst wordt, bij het bederf der school, door geen verwijzing naar een afzonderlijk leeruur schadeloos en tevrede gesteld. Daarenboven is overal het weeren van den bijbel, en bepaaldelijk hier het ontveinzen van hetgeen tot de levenstrekken van het oude vaderland behoort, voor de roomschen een onwaardeerbare winst. Zoo aan de beide gezindheden, in het schoolwezen, onregt aangedaan wordt, dan mogen wij evenwel zeggen dat er voor beiden, in hetzelfde onregt, geen gelijkheid is van het lijden: `cum duo patiuntur idem, non est idem.'60 Doch er is meer. De voorrang, het privilegie, het monopolie wordt verleend aan die secte, wier denkwijs het meest met de stelselmatige ongodsdienstigheid van den staat overeenstemt, wier geloof tot het minimum van godsdienstigheid gedaald is.

Er moet, zegt men, volkseenheid zijn. Maar wat bedoelt ge toch met die hooggeroemde eenheid van het volk? Indien gij de eenheid begeert welke de verscheidenheid van taal en zeden en geschiedenis en karakter naar de eenvormigheid uwer staatsverordeningen verwringt: deze eenheid, en, sedert 1830 althans, moest het u bekend zijn, scheurt de volken vaneen en breekt de rijken in twee.

Een nationaal onderwijs moet er zijn. Ziedaar juist wat door ons verlangd wordt; een school waar men behoud en ontwikkeling zich voorstelt van al wat in de Nederlandsche volkseigenaardigheid loffelijk geweest is. Doch deze is niet meer de beteekenis der uitdrukking. Zij is in het woordenboek van den huidigen dag verouderd. Het vaderland is de staat; de staat is een staatsvorm op de leest der revolutionaire begrippen geschoeid; en nationaal is al wat met de behoeften van dezen staat en met de levensregel van dit nieuwe vaderland overeenkomt. Nationaal is wat men, om het wezen der zaak, in het dialect der eeuwen toen Nederland groot was, antinationaal zou hebben genoemd. Men zou, kon het zijn, eene nationale godsdienst verlangen. `C'est une pensée [qui a séduit beaucoup d'esprits, que celle de fonder la paix générale de l'Etat sur une religion commune, une religion où la morale universellement admise dominerait seule, et d'où seraient exclus les dogmes sur lesquels on est en désaccord, une religion de braves gens, qui laisserait aux théologiens et aux bigots leurs éternelles] disputes.'61

Fraaije woorden voorwaar. De staat moet het beheer over het onderwijs hebben. Wat is de staat? De magt die in den staat gebied voert, een gepeupel, eene vergadering, eene aristocratie, een autocraat. Derhalve de zedelijke vorming der natie, ziedaar de eenvoudige en onvermijdelijke toepassing van het geprezen beginsel, geeft men aan de willekeur van velen, van weinigen, of van één enkele prijs.

Het onderwijs moet nationaal zijn. Geraken wij aldus tot een voordeeliger uitkomst? Neen; want ieder gouvernement noemt nationaal en doet nationaal noemen wat met zijn eigenbelang en met de inrigting en behoeften van jaar en dag overeenkomt. Nationaal is elke revolutie, die tot stand komt, elke factie die het hef[t] in handen heeft, elk politiek stelsel dat de overhand verkrijgt, elk geweld waaronder de natie zich buigt. Nationaal was het onderwijs, bijvoorbeeld in Frankrijk in 1793, wanneer men in de vreeze der Conventie, in den haat tegen de wettige vorsten, en in de verloochening Gods opgeleid werd62; nationaal evenzeer in 1808, wanneer slaafsche vereering van den geweldenaar63 in het hart der kinderen werd geprent; nationaal in 1829, als de legitimiteit, nationaal in 1830, als de volkssouvereiniteit voorop stond. `Ainsi ces grands mots d'éducation nationale n'ont signifié qu'une duperie, une mystification sociale. [En France, comme dans tous les pays où règne le monopole, ils ne signifieront jamais que la direction politique qu'un gouvernement par son chef ou par le ministère,] imprime à l'éducation.'64 - `Il est de l'essence de l'éducation nationale, de subir successivement les tendances de tous les régimes qui s'en emparent. C'est une arme qui passe de main en main, et qui se manie au profit des causes les plus opposées.'65 `Nous voulons donner une base solide à l'éducation, et c'est pour cela que nous ne la remettrons plus aux mains de ce Protée, qu'on nomme l'Etat.'66

Het kan niet in een constitutionelen staat. En waarom kan het in Frankrijk wel? Waarom kan dáár, ook na 1830, op het onderscheid van godsdienstleer en op het regt der gezindheden worden gelet? Waarom kunnen daar voor eene behoorlijke vrijheid van bijzonder onderwijs waarborgen bij de wet worden verleend?

j.67 Zie daar juist het verschil, zegt men. Uw verlangen is in Frankrijk met de bestaande wetten overeenkomstig, in Nederland strijdig tegen de wet.

Deze bedenking is een soort van plegtanker. Wanneer het overige ontvalt, dan is het, in elk geval, wat er ook van de theorie zijn moge, de wet verbiedt het.



Vooreerst moet ik aanmerken dat, indien elke wet verbindende kracht heeft; indien een wereldlijke regter zich gehouden acht eene ongehoorzaamheid aan staatswetten te straffen, ook wanneer iemand gewetenshalve tot niet‑gehoorzamen verpligt is, evenwel men bij dien eerbied voor de wet, zoodra zij blijkt aan de eischen van regt en billijkheid in de weg te staan, de opregte wensch en de ernstige poging ter verandering of wijziging behoort te voegen. Indien waarlijk in Nederland de ouders, krachtens de wet genoodzaakt zijn hunne kinderen tegen het geloof hunner kerk te laten opvoeden; indien waarlijk hun ieder middel is ontnomen om aan dien dwang zich te onttrekken, dan is het hoog tijd dat aan zoodanige verordeningen een einde worde gemaakt.

Ten anderen, is het niet vergund de voorschriften en bedoelingen eener revolutionaire wet te doen zwichten voor den eisch en de volledige toepassing van het radicaal beginsel. De wet van 1806, de grondwet, de gansche wetgeving, de geheele staatsinrigting sedert 1795 is revolutionair; zij zijn voortgevloeid uit de begrippen welke zich in de Fransche en Europésche omwenteling, in de vervorming der staten naar de leer der volkssouvereiniteit hebben geopenbaard. Deze leer lost zich op in het alomvattend en alvermogend despotisme van den revolutionairen staat.68 Laat die leer op de vorming der jeugd worden toegepast; dan zegt Danton: `Il est temps de rétablir ce grand principe qu'on semble méconnoître, que les enfants appartiennent à la république, avant d'appartenir à leurs parents.'69 Dan zegt Napoléon en de gansche reeks dergenen die, na den val van den despoot, de instellingen van het despotisme zorgvuldig hebben bewaard: `L'Université a été élevée sur cette base fondamentale que l'instruction et l'éducation publique appartiennent à l'Etat.'70 Dan treedt het communisme en het socialisme op; en dan wordt ten laatste, in het, zooveel doenlijk, onkenbaar maken van ouderlijke betrekking, de voorwaarde eener algemeen deugdelijke vorming en de waarborg voor het geluk eener door zamensmelting van alle verscheidenheden gezaligde menschheid gezocht. Dit is consequent; maar, zoo wij aldus consequent verlangen te zijn, dan is er nog veel, ook in andere opzigten, te doen. Dan behooren wij grondvergaderingen te hebben; dan moet de vertegenwoordiging bevel, inlichting, teregtwijzing vanwege het volk, met eerbiediging van dezen alleen waren souverein70a ontvangen; dan zijn wetgevende en regterlijke en uitvoerende magt, uit den aard der zaak, aan de volksoppermagt waaruit zij voortvloeijen, ondergeschikt. Dan dient de gewapende magt niet ter beschikking van de zoogenaamde overheid te blijven; dan zie men naar middelen om ten einde het leger onder den invloed der natie te brengen. Dan leere de koning, zoo wij een koning behouden, zich naar de voorschriften zijner onderdanen, dat is zijner lastgevers, zonder tegenstand of murmurering, te voegen; dan worde het centraal bewind door den onweêrstaanbaren volkswil gedreven, als het molenrad door den stroom, of als een windijzer waaraan men de wisselende vlagen van het populair goedvinden verneemt. Dan moeten wij in de reminiscentiën van 1786 en 1795 den afgebroken draad der revolutionaire levensontwikkeling gaan zoeken. Dan is er nog meer te verrigten. Dan mag niet worden vergeten dat er verband tusschen godsdienst en politiek is; dat in de christelijke waarheid de veroordeeling, vooral ook in het christelijke leven de gestadige tegenspraak en tegenstreving van de revolutionaire beginselen ligt; dat de wortel der geloofsverscheidenheden in de kerk moet worden afgesneden. Dan zij men er ernstig op bedacht om, nevens de gemengde school, ook de gemengde kerk te hebben; die algemeene staatskerk, welke, als waarborg der volkomenheid van eendragt en vrede, dagelijks meer onder de idealen der ongeloovige en in hun ongeloof systematieke staathervormers of volkbedervers behoort.

Tot deze onvoorwaardelijk[e] overgaaf aan het radicalisme is men, in Zwitserland, naar het schijnt, maar nog niet in Nederland gezind. De vraag is dus eenvoudig: wat is er bij de bestaande verordeningen bepaald? Ik spreek niet van het openbaar schoolwezen. Wijziging daarin schijnt vooralsnog, al ware zij verkrijgbaar, niet raadzaam te zijn. Men maakt somtijds van de wenschelijkheid eener nieuwe wet op het onderwijs gewag. Ik houd het ervoor dat de waarschuwende woorden van Cousin ook hier toepasselijk zijn.

Ik vraag: wat is het voorschrift in de letter, de geest en bedoeling der verordeningen welke hier te lande omtrent het bijzonder onderwijs bestaan? In Frankrijk is er altijd eenige eerbied voor de vrijheid ten deze geweest. Alleen de Conventie en Napoleon waren in het doordrijven van hun stelsel, zooveel van hen afhing, consequent. Zelfs de wet van 27 brumaire an III verbood `de porter [aucune] atteinte au droit qu'ont les citoyens d'ouvrir des écoles particulières et libres sous la surveillance des autorités constituées.'71 Men begint over 't algemeen de juistheid te gevoelen der onderscheiding en tegenstelling van Gasparin.72

En hoedanig is nu de inhoud en zin van onze wetten? De grondwet. - Mij dunkt dat het gevoelen van Thorbecke gewigt heeft.73 Hij licht de grondwet v[an] 1813 toe, door de overbekende denkwijs van haar voornaamste ontwerper. `Deed Hogendorp een voorstel in fransch‑napoleontischen geest? - [Dit is] niet waarschijnlijk.'74 De grondwet van 1815. Zorg is geen eigendunkelijk beheer; openbaar onderwijs is aan bijzonder o[nderwijs] tegenovergesteld. Ik beweer niet dat het bijz[onder] onderw[ijs] geen aanhoudend voorwerp van zorg, van toezigt, van bescherming, van aanmoediging der regering moet zijn; maar ik zeg dat dit in a[rtikel] 224, hetwelk van openbaar onderwijs spreekt, niet uitgedrukt is. Volgens Th[orbecke] is op[enbaar] ond[erwijs] `de instellingen door Land, provincien of gemeenten verordend.'75 Het onderwijs `moet door eene wet worden geregeld.'76 En `ook het gebied van zulk eene wetgeving is begrensd. [Wanneer zij bekwame particulieren hinderde, instellingen van onderwijs zelfstandig op te rigten; wanneer zij deze in den vorm, de orde en methode der publieke gestichten dwong; wanneer zij tot het bezoek van aangewezen scholen verpligtte; ging zij haar regt te buiten, en schaadde zij het nationale onderwijs, dat zij moest] bevorderen.'77

De wet v[an] 1806. - Zij is juist eene reactie, ten behoeve van godsdienst en vrijheid tegen het deïsme en het despotisme der verordeningen van 1801 en 1803. Onder het openbaar schoolwezen had men gemakshalve ook de bijzondere scholen, ook de scholen, welke niet openbaar zijn, weten te begrijpen. Maar die greep behendig uitgedacht voorwaar, was te forsch geweest. Het onvoorwaardelijk opdringen van de weldaad bleek aan sommigen hinderlijk te zijn. Godsdienstbezwaren, gegrond of ongegrond, moesten worden geëerbiedigd; en de bijzondere scholen, inzonderheid der eerste klasse, waarin uitdrukkelijk eene groote mate van vrijheid toegekend werd, zouden het middel zijn om het regt der partikulieren met de eischen en belangen van den staat in overeenstemming te brengen.

Autorisatie evenwel moest worden verleend. Waarom? Om een behoorlijk toezigt te kunnen hebben; om een overdreven vermenigvuldiging van soortgelijke inrigtingen te beletten; om aan de vergunning voorwaarden in het belang van den gezondheidstoestand te hechten. Voorzeker niet om naar willekeur den eenen te vergunnen wat aan den anderen ontzegd wordt; om een wapen in den strijd van politieke of godsdienstpartijschappen te hebben; om enkel het getal en niet den aard der scholen tot maatstaf der behoefte te stellen; om onder de menigvuldigheid van ondergeschikte bedenkingen, de eigenlijke oorzaak eener weigering uit vooringenomenheid te bedekken. Voorzeker niet om in scholen welke ten behoeve dergenen die in het openbaar schoolwezen bezwaar hebben ingerigt zijn, eene volkomen gelijkvormigheid met de openbare scholen te eisschen.78

--------
Noten bij no. 69. Het goed regt van de christelijke school.
1 

Hs. K.B., afd. Oude handschriften no. 123 D 2, eigenhandig ontwerp. Titel ontleend aan de inhoud.



2 

Groen citeert hier p. 2 van An Address from the committee of the Lay Union; cf. n. 73 van no. 68; marginale aant. van Groen hierbij: `Il faut ou s'abstenir [entièrement, ou instituer je ne sais quel compromis religieux, quelle religion fabriquée exprès pour les établissements mixtes, une religion mixte aussi, une religion effacée, affadie, réduite à la morale, privée de ce sel dont parle l'Evangile et que la foi ne conserve qu'à la condition de rester entière, une religion qui n'est plus vraie pour personne,] salutaire pour personne': Gasparin [, Intérêts, p.] 557.' Cf. Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 28; Over het ontwerp, p. 26, 1; Le parti, p. 24.



3 

De citaten stammen uit een in de Archives du christianisme van 1835 (p. 171/2) afgedrukte circulaire van Guizot (nov. 1835) en worden - in beknopter vorm - ook benut in De maatregelen, p. 11, 1; Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 20; Nederlander no. 338, 1192, 1329 (5 aug. 1851 en 12 mei, 21 oct. 1854). Eveneens bij Gasparin, Intérêts, p. 577.



4 

Marginale aant. van Groen: `[Works] XVII, 355.'Cf Aan G. Schimmelpenninck, p. 21 (waar abusievelijk naar deel XIV verwezen wordt); Nederlander no. 398 (14 oct. 1851); no. 1114 (9 febr. 1854), waar men ook het citaat van n. 5 vindt; no. 1285 (31 aug. 1854); no. 1480 (20 april 1855).



5 

Marginale aant. van Groen: `Neigeb[aur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 69.' Cf. Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 22; Nederlander no. 1377 (16 dec. 1854). Nederlandse versie van dit citaat bij M[ackay], Iets over een artikel, p. 84; Van Toorenenbergen, De school, p. 26, 1. Zie ook n. 178 van no. 47.



6 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin,] Rapp[ort sur l'état de l'instruction publique dans quelques pays de l'Allemagne] I, 43.' Groen citeert naar de 1e dr. (1832), waarvan in Nederland alleen de 1e partie aanwezig is (in het Instituut voor sociale geschiedenis te Amsterdam). Daarom moesten alle citaten opgezocht en geverifieerd worden met behulp van de nouv. éd. (1833). In de desbetreffende noten worden de corresponderende bladzijden tussen haken aangegeven. Zie voor I, 43: nouv. éd., p. 194.



7 

Marginale aant. van Groen: `51. Zie ook 88; 90.' Cf. Cousin, De l'instruction publique en Hollande I, 50/1; Briefw. II, 240, 3. Op p. 88‑90 zet Cousin zijn bezwaren tegen het Hollandse schoolwezen (`sans dogmes positifs pour la religion . . . sans abstractions métaphysiques pour la morale') uiteen. Zie ook n. 92 van no. 47.



8 

Marginale aant. van Groen: `Gasp[arin, Intérêts, p.]598.'



9 

Deze circulaire is herdrukt in Stukken betreffende de afwijzing (De Vries no. 61). Op p. 8*/9* wordt een omschrijving van een christelijke school gegeven. Het begin luidt: `Wij verlangen eene School, waar het gewone Lager Onderwijs, met waardering van al hetgeen in nieuwere leermethoden voortreffelijk is, aan Christelijke opvoeding dienstbaar worde gemaakt.' Cf. Nederlander no. 226, 391, 1156, 1180, 1454 (24 maart, 6 oct. 1851, 30 maart, 28 april 1854, 20 maart 1855; Aan de kiezers [De Vries no. 96] V, 8; Studien en schetsen, p. 79; Wat dunkt u? II, 12, 1; Zelfstandigheid herwonnen II, 18, 2.



10 

Op p. 44 e.v. wordt nogmaals ingegaan op `de aard en strekking van het onderwijs' op de christelijke school in oprichting.



11 

De Vries no. 62. Men leest t.a.p.: `wij vragen eene Godsdienstige opleiding, zoo als die ten allen tijde bij alle Volken, die niet tot verdierlijking of Godverloochening waren vervallen, de ziel der opvoeding was. Als Hervormden, wier Gezindheid beschermd of ten minste geduld wordt, verlangen wij, voor de kinderen onzer geloofsgenooten, althans in den engen kring van het Bijzonder Onderwijs, aanroeping van den levendigen God, opvoeding in den naam en naar de voorschriften van den Zaligmaker; gebruik des Bijbels, getrouwe voordragt der Historie, ook waar zij hetgeen wij Protestanten zegenrijk achten openbaart, invloed op de gansche zedelijke vorming van die vreeze Gods welke het beginsel der wetenschap is. Wij wenschen alleen zoodanig onderwijs als in de Protestantsche Christenheid steeds onmisbaar geacht werd; maar even daarom voor ongeloovigen en Heidenen en Israëlieten, en voorzeker, zoolang het grondbeginsel der Hervorming niet opgegeven wordt, ook bij de meest bedaarde en liefderijke voordragt, altijd eenigermate ook voor de Roomschen aanstootelijk is.'

12 

Marginale aant. vam Groen: `Cous[in, Rapport‑Allemagne] I, 42' [nouv. éd., p. 192]. Cf. Van Bommel, Exposé, p. 361; 431.



13 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, Rapport‑Allemagne I,] 46' [nouv. éd. p. 197].



14 

Marginale aant. van Groen: `Neigeb[aur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 88.



15 

Marginale aant. van Groen: `Neig[ebaur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 72.'



16 

Marginale aant. van Groen: `Neig[ebaur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 73.' Het citaat echter op p. 74.



17 

Marginale aant. van Groen: `[Neigebaur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 74.' Het citaat echter op p. 75.



18 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin,] Rapp[ort‑Allemagne] I, 99.' [nouv. éd., p. 256/7]. Cf. Adviezen 1840, p. 84; Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 15 (waar abusievelijk naar II, 99 verwezen wordt); Nederlander no. 406 (23 oct. 1851); Verspreide geschriften II, 210/1; L'empire, p. 21, 1; Nijmeegsch schoolblad I, 13.



19 

Dit rapport van Cousin was gericht aan de Franse minister van onderwijs en eredienst, de Montalivet.



20 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin,] Rapp[ort‑Allemagne] I, 226 r. 13 v.o.‑227 r. 14.' [nouv. éd., p. 393/4]. Cf. Adviezen 1840, p. 84; Nederlander no. 392 (7 oct. 1851); Verspreide geschriften II, 210; Van Bommel, Exposé, p. 464/5.



21 

Cf. Verzoekschrift, p. 13: `De vrijheid welke wij begeeren, is niet zeer groot. Geen onbeperkte bevoegdheid; geen losbandigheid, geen vrijheid die enkel in België te huis is; maar eene vrijheid die op velerlei wijs beperkt blijft; alleen waarborg tegen een volkomen monopolie verleent; behalve in tijden van openbare vervolging, zelfs in Roomsche Staten aan de Protestanten toegekend werd, en heden ten dage naauwelijks in eenig land onder de betwistbare vrijheden behoort.'



22 

Marginale aant. van Groen: `Neig[ebaur, Das Volks‑Schulwesen, p.] 70.' Zie ook n. 179 van no. 47.



23 

Cf. Nederlander no. 1175, 1309, 1322, 1402 (22 april, 28 sept., 13 oct. 1854, 18 jan. 1855); De Gasparin, Intérêts, p. 602.



24 

Marginale aant. van Groen: `De Gasp[arin, Intérêts, p.] 603.'



25 

Marginale aant. van Groen: `Cousin, R[apport‑Allemagne] I, 34; 69' [nouv. éd. p. 183 resp. (waarschijnlijk) p. 223]. Zie voor I, 34 (lees: `II, 34') n. 180 van no. 47. Op p. 223 van de nouv. éd. wordt een bepaling uit de Pruisische schoolwet van 1819 in het Frans weergegeven: `Il sera permis à de petites sectes chrétiennes d'organiser elles‑mêmes, suivant leur constitution particulière, l'administration de leurs écoles dans tout le pays; seulement elles devront toujours faire connaitre leur organisation et les personnes qu'elles chargent de l'administration aux inspecteurs d'arrondissement, dont il sera parlé tout‑à‑l'heure. Elles sont obligées, le cas échéant, de donner tous les renseignemens nécessaires; et elles ne pourront, si les consistoires provinciaux jugent à propos d'ordonner des révisions de leurs écoles, s'y refuser en aucune manière. La même chose sera accordée, aux mêmes conditions, aux Israélites qui ne prennent point de part à la société d'école de la commune qu'ils habitent, et qui ont leurs écoles particulières; mais ils seront tenus de donner tous les renseignemens nécessaires pour établir le contrôle de la fréquentation des écoles par les enfans de l'endroit en âge d'y aller.'



26 

Marginale aant. van Groen: `Cous[in], R[apport‑Allemagne] I, 79' [nouv. éd., p. 234].



27 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, Rapport‑Allemagne I,] 81' [nouv. éd., p. 236].



28 

Marginale aant. van Groen: `Cous[in], R[apport‑Allemagne] I, 103' [nouv. éd., p. 260/1].



29 

Marginale aant. van Groen: `Brochure, p. 32, sq.' Bedoeld is Thorbecke's brochure Over het bestuur van het onderwijs t.a.p. Cf. Adviezen 1849/50 I, 166, waar p. 25 aangehaald wordt; Nederlander no. 431 (21 nov. 1851).



30 

Cf. Thorbecke, Over het bestuur van het onderwijs, p. 37.



31 

Marginale aant. van Groen: `[Thorbecke, Over het bestuur van het onderwijs, p.] 39.'



32 

Marginale aant. van Groen: `p. 27'. Deze passage uit Thiers' Rapport wordt ook aangehaald in Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 105 en Adviezen 1856/7 II, 25.



33 

Cf. Thiers., Rapport, p. 26; Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 106, 1.



34 

Cf. Thiers, Rapport, p. 27; Aan. G. graaf Schimmelpenninck, p. 106, 2.



35 

Marginale aant. van Groen: `[Thiers, Rapport,] p. 9.' Ook aangehaald door Groen in Nederlander no. 342 (9 aug. 1851) en door Van Otterloo in no. 1186 (5 mei 1854).



36 

Marginale aant. van Groen: `[Thiers, Rapport,] p. 23.'



37 

Marginale aant. van Groen: `De Gaspar[in, Intérêts, p.] 602.'



38 

Marginale aant. van Groen: `De Gasp[arin,] I[ntérêts, p.] 602.'



39 

Marginale aant. van Groen: `Chalmers [, Works] 14 p. 338: ``The religious spirit [, one so characteristic of our nation, has long been rapidly subsiding - that, more particularly in our great towns, the population have so outgrown the old ecclesiastical system, as to have accumulated there into so many masses of practical heathenism: - and now the state of the alternative is not, whether the rising generation shall be trained to Christianity in schools, or trained to it under the roof of their fathers; but whether they shall be trained to it in schools, or not trained to it at all. It is whether a process of deterioration, which originated more than half a century ago, and has been rapid and resistless in its various tendencies ever since - whether it shall be suffered to carry our people still more downward in the scale of moral blindness and depravity; or whether the only remaining expedient for arresting it shall be put] into operation''.'



40 

Marginale aant. van Groen: `Gefken [, Over christelijke volks‑opvoeding,] p. 31.' Men leest t.a.p.: `. . . indien men zich bepaalt bij die Gezindheden, die eene bepaalde Belijdenis bezitten, kan eene algemeen‑Christelijke Geloofsbelijdenis gedacht worden. Men zoude het geloof in de Drieëenheid, naar de Bekentenis van Athanasius, en den inhoud van de Belijdenis des Geloofs, gesteld in het Concilium van Niceën, als inderdaad Christelijk, hebben kunnen vooropzetten. Had men niet verder de Wet der Tien Geboden, als gevende kennis van zonde, de Artikelen des algemeenen Christelijken Geloofs en het Gebed des Heeren kunnen te zamen voegen tot een kleinen School‑Catechismus?' Cf. Nederlander no. 1119 (15 febr. 1854).



41 

Marginale aant. van Groen: `Edinb[urgh] Meeting, p. 19.' Groen verwijst hier naar de rede van dr. Muir op 8 juli 1839 te Edinburgh gehouden. Zie bibliografie sub Speeches on the government plan of national education. Muir waarschuwt er tegen de dreigende ontkerstening van de Engelse en Schotse openbare school en zegt op p. 19: `And can you doubt that Schools will be preferred, raised on the model that was approved of originally by the Board, and ``only postponed'' - the model, if religion is recognised in it, of a general sort of Christianity, - Christianity to be abstracted from any peculiar doctrine or creed, which is indeed no religion at all; just as if you were to speak of supporting a house, but a house abstracted from a foundation, and from a superstructure of walls, and from the covering of a roof, and from whatever is peculiar to a house - . . .' Zie ook n. 72 van no. 68.



42 

Marginale aant. van Groen: `Gefken, [Over christelijke volks‑opvoeding, p.] 38, sq.' Men leest op p. 38/9: `dat wij door deugd en braafheid, door onze verdiensten, hetzij dan geheel of ten deele, zalig worden; ook dat zijn Leerstellingen! Dat is derhalve niet buiten het leerstellige blijven, maar van andere, eigenwillig gekozen leerstellingen, in strijd met de Christelijke, of wil men de Gereformeerde Godsdienst, uitgaan!' Cf. Aan de Hervormde gemeente, p. 106, 1; Adviezen 1856/7 II, 118.



43 

Marginale aant. van Groen: `Thiers [, Rapport, p.] 8.'



44 

P. Hofstede de Groot.



45 

Cf. Hand. 24, 14.



46 

Van 1806.



46a 

Hs.: `school'.



47 

In 1811. Zie ook n. 20 van no. 35.



48 

Zie n. 26 van no. 47.



49 

O'Malley's Schets van den staat van het lager onderwijs in Holland verscheen in 1841.



50 

Napoleon I.



51 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, De l'instruction publique en Hollande I,] p. 207[/8].'



52 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, De l'instruction publique en Hollande I,] p. 216.'



53 

Cf. Cousin, De l'instruction publique en Hollande I, 216.



54 

Cf. Cousin, Rapport‑Allemagne, p. 2; Van Bommel, Exposé, p. 319/320.



55 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, De l'instruction publique en Hollande I,] p. 50; 88; 220, vv.' Zie n. 7 over p. 50 en 88. Op p. 221 leest men: `En Allemagne, et dans les pays protestants, aussi bien que dans les pays catholiques, l'église et l'école ont un lien intime. Pour que l'école soit chrétienne, on y a mis un enseignement chrétien que donne l'instituteur lui‑même, et non‑seulement un enseignement chrétien en général par les considérations morales qu'il renferme, mais un enseignement chrétien positif, à la fois moral et dogmatique, protestant ou catholique, selon la communion des enfants qui fréquentent l'école.' Cf. Ned. Ged., 2e serie, IV, 296, 1 waar p. 220 geciteerd wordt.



56 

Cf. Luk. 6, 44.



57 

Marginale aant. van Groen: `[Cousin, De l'instruction publique en Hollande I,] p. 223.' Cf. Adviezen 1840, p. 81, 1; Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 16; Adviezen 1856/7 II, 35.



58 

Marginale aant. van Groen: `eenh[eid] v[an] het v[olk].'



59 

Cf. Joh. 4, 23; Adres, 2e dr., p. 35; Grondwetherziening, p. 383; Heiligerlee, p. 123.



60 

Variatie op een bekende spreuk; cf. Zwaan, G.v.P., p. 622; 642.



61 

Aant. van Groen: `De Gasp[arin,]I[ntérêts p.] 563.'



62 

Aant. van Groen: `V[an] Bomm[el, Exposé, p.] 179.' Cf. Adviezen 1856/7 II, 22.



63 

Napoleon I.



64 

Aant. van Groen: `[Van Bommel, Exposé, p.] 180.'



65 

Aant. van Groen: `De Gasp[arin, Intérêts, p.] 588.'



66 

Aant. van Groen: `[De Gasparin, Intérêts, p.] 590.'



67 

Hs. abusievelijk: `l'.



68 

Marginale aant. van Groen: `O[ng.] en rev., bl. 242.' De uitdrukking `despotisme van den revolutionairen staat' komt voor op p. 241.



69 

Dit citaat gedeeltelijk ook in Ong. en rev., p. 213; Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 40; De Tweede Kamer en de verzoekschriften, p. 77, 2; Ong. en rev., 2e dr., p. 200. Cf. Van Bommel, Essai, p. 73; 82; 88; Exposé, p. 123; 177; Lamennais, Des progrès, p. 137; De Barante, Histoire IV, 283; De Raadt, Een drietal bedenkingen, p. 41; Van Woelderen, De betrekking, p. 5; Goslinga, Onderwijsgeschiedenis, p. 388.



70 

Groen ontleent deze formulering van Royer‑Collard aan Van Bommel, Exposé, p. 170. Cf. Guizot, Mémoires III, 30.



70a 

In het hs. hierna: `te', uit het voorafgaande `behooren' te verklaren.



71 

Marginale aant. van Groen: `V[an] Bo[mmel, Exposé, p.] 124.' Cf. Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 40.



72 

Marginale aant. van Groen: `[De Gasparin, Intérêts, p.] 582.' Men leest t.a.p.: `C'est là une distinction fondamentale. Elle séparera le libéralisme nouveau du libéralisme révolutionnaire. Le libéralisme nouveau refuse certaines choses à l'Etat . . .' Het vervolg van het citaat in Aan G. graaf Schimmelpenninck, p. 42; cf. Parlementaire studien I, 17, 17; II, 36; 335; Ned. Ged., 2e serie, II, 309; IV, 154.



73 

Marginale aant. van Groen: `Verzoekschr[ift, p.] 25.' Men leest t.a.p.: `De Grondwet van 1814 had niet ten oogmerk ons, van vreemde overheersching bevrijd, in de meest tedere gewetenszaken, onder het juk van eigen landgenooten te brengen, en ook de wijziging van 1815, waarbij ruime toepassing van liberale begrippen en wantrouwen tegen den Staat, in Kerk en opvoeding, op den voorgrond gesteld werd is voorzeker niet vatbaar om in den zin eener eigendunkelijke beperking van het Bijzonder Onderwijs te worden geinterpreteerd.'



74 

Cf. Thorbecke, Aanteekening II, 294.



75 

Cf. Thorbecke, Aanteekening II, 296.



76 

Ibidem.


77 

Marginale aant. van Groen: `[Thorbecke, Aanteekening II,] bl. 297.'



78 

Marginale aant. van Groen: `vadzigheid in het vragen.'


70
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   78


Dovnload 7.64 Mb.