Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Studiën over de revolutie en over het staatsrecht VI

Dovnload 7.64 Mb.

Studiën over de revolutie en over het staatsrecht VI



Pagina70/78
Datum28.10.2017
Grootte7.64 Mb.

Dovnload 7.64 Mb.
1   ...   66   67   68   69   70   71   72   73   ...   78
Nederlandsch Weekblad. ± 1865.1

De gebroeders van Cleef2 zijn voornemens met october de uitgaaf te beproeven van een Nederlandsch Weekblad,3 als orgaan van de christelijk‑historische of antirevolutionaire rigting. Ik vlei mij dat die poging door mijne vrienden zal worden goedgekeurd. Daarbij is ook gedacht aan de behoefte van zoovelen die in de dierbaarste regten der natie belang stellen en evenwel met al wat in de politieke wereld omgaat, schier onbekend zijn. Door de meest onjuiste en oppervlakkige voorstellingen en redeneringen misleid, vernemen zij dikwerf met verbazing hetgeen hun ergert en bedroeft, eerst wanneer het uur van christelijke pligtbetrachting voorbij is. Het ontslag uit de Tweede Kamer, omdat ik daar mijne taak, in de tegenwoordige omstandigheden althans, afgedaan reken, geeft ook mij het regt niet te zwijgen waar men onze beginselen bij voortduring en thans vooral ook in verband met den toeleg ons in de christelijkheid der openbare school te doen berusten, bestrijdt. Dit evenwel stel ik op den voorgrond, dat ik voor niets aansprakelijk ben dan voor hetgeen ik onderteeken; dat ik omtrent de gestadigheid mijner bijdragen geenerlei belofte afleg, en dat het mij minder om polemiek, die voor mij doorgaans op verdubbeling van misverstand en miskenning uitliep dan om berigt of inlichting of wenk of raad aan hen die ze ook van mij welligt begeeren, te doen is.

-------
Noten bij no. 90. Nederlandsch Weekblad.
1 

ARA, G.v.P., no. 106, eigenhandig ontwerp. De titel is er door Groen later boven gezet. Onze datering is gebaseerd op het vermelde `ontslag uit de Tweede Kamer'. Groen nam dit ontslag in april 1865. Cf. Aan de kiezers [De Vries no. 125] XVIII, 1; Laman, Enkele aspecten, p. 177.



2 

Cf. Briefw. V, 528, 9; 845 s.v.



3 

Waarschijnlijk als titel bedoeld. In de registers van de Briefwisseling komt deze titel niet voor.

91 Aanteekeningen van in Duitschland gevoerde gesprekken. 1867.1

[E. L. von Gerlach,]2 18 sept. 1867

Stahl acceptait plus facilement3 les faits accomplis (Erfurt)4. Sa douceur, Milde. Le roi Fr[édéric] G[uillaume] IV. Sehr liebenswürdig. Aesthetisch Christ.5 Pas d'unité entre le r[oi] et ses ministres.6 Infortuné, en grande partie par sa faute.7 En 1850 ce ne fut pas lui qui dit Halt.8 On l'empêcha. B[ismarck]. Mon ami.9

Aimable, modeste, courageux. Aurait apparemment préféré la paix, s'il eût pu obtenir tout, sans la guerre.9a Sans principes en politique.10 Dissipé dans sa jeunesse.11 Les événements de 1848 ont fait sur lui une impression salutaire.12 Marié.13 Dans sa vie privée chrétien.14 La politique pour beaucoup de nos amis chose à part. Cela tient peut‑être aussi au luthéranisme, plus contemplatif et ayant des affinités avec le piétisme. Le patriotisme exagéré fait beaucoup de mal.15 Adoration de Frédéric II (que je n'appelle pas le grand).16 Ce n'était pas ainsi en 1813, quand Arndt17 c.s. fulminaient contre l'ami des Français et de Voltaire.18 Je crains encore beaucoup de malheurs pour mon pays. Tout tient à un individu. Peut‑être ai‑je été trop longtemps de son côté.19 Ranke volontiers neutral.20 Stahl n'a pas fondé le Kreuzzeitung.21 Alors plutôt moi.


20 [sept. 1867]

Empereur d'Autriche.22 Très‑faible.23 Fabri.24 N'a pas lu son livre.25 Hodenberg.26 Lui a rendu visite.27 Qu'en pensez‑vous? Kögel.28 Danemark. Programme de 1865.29 Nicht ein jedes Wort gehalten. Bethmann‑Hollweg.30 Toujours libéral en politique.31 Francfortois32, mécontent.33 Bismarck. Oui, je crois: `Er betet'.34 Mais la politique chose à part. Il me reproche de mêler la dogmatique et la politique.35 Biarritz36 . . . Le traité avec l'Italie37 pire encore. Le parti conservateur maintenant très‑foible. Nationalité. Qu'est‑ce qu'une nationalité sans religion? Leo38 fait sous beaucoup de rapports l'éloge de la Hollande et de ses hommes politiques déjà avant Louis XIV. Guillaume III? Et G[uillaume] I. Etait‑ce par motifs de religion?39 Je suis plus catholique que vous (Ev[angelische] K[irchen] z[eitung] 1848).40 Stahl. N'avait pas les qualités extér[ieures] de l'orateur.41 M[ada]me Stahl. Le 14 juin 1866.42 Mesure défensive et parfaitement légitime.43 Beaucoup de foi chez le peuple? D'après l'oncle44 assez d'orthodoxie, mais . . . seulement à travers de grands désastres une énergie renaissante pourrait nous sauver.


21 sept. [1867]

Catholic[isme] romain (Ev[angelische) K[irchen] z[eitung] 1848). Beaucoup de bien encore. Luther assez révolutionnaire.45 J'ai eu bien des amis cathol[iques]. Bindewald plus catholique que moi.46 Irvingianisme 47. Apostolat48, etc. très‑repréhensible. Mais de grandes vérités. Stein.49 De grands mérites, mais il a organisé la démocratie dans nos communes.50 Aujourd'hui à Berlin des radicaux; ce n'est pas l'esprit public de la capitale; c'est Berlin sous le joug du parti démocratique. Le roi Fr[édéric] G[uillaume] IV avait des vues lumineuses sur beaucoup d'objets. Après mars [18]48 une petite camarilla.51 La retraite des troupes lui fut arrachée.52 Celui‑ci53 bon général prussien. C'est déjà beaucoup. Je ne saurais parler avec lui de mes affaires (Justiz).54 La55 justice héréditaire.56 Très‑opposé57 autrefois à B[ismarck]. La question financière. Ce n'était pas précisément die Steuerweigerung58; mais il y avait une arrière‑pensée.


M. Bindewald

Regulative.59 Question toujours pendante. Si dans un nouveau règne, sous l'influence de la Pr[usse], on voulait influencer l'opinion, il se pourrait qu'on abordât la qu[estion] de l'enseignement dans le sens libéral. Stahl. Eût désapprouvé.60 Mais . . . une expression dangereuse: en 1859. `Pr[euszen] soll sich nie majorisiren lassen'.61 Chose affreuse! qu'on élève nos enfants dans l'admiration de 1866, et pervertisse ainsi leur sens moral.


V[an] Bylandt62

Nous Hollandais armons pour nous défendre63; et quant à nous défendre, nous n'en demanderons la permission à personne, pas même à vous.64 B[ylandt] en parlant tourne et retourne les mots auf der Zunge, pour trouver l'expression diplomatique.


[Pertz]65

M. Pertz me reçut avec beaucoup d'affabilité. Il n'a pas voulu dire66 que la vie de Stahl et de V[on] G[erlach] ait été en désaccord avec leurs principes. V[on] Gerlach n'a pas rendu justice à Stein.67 M. P[ertz] me parut très‑optimiste. Il ne redoute pas l'influence des principes révolutionnaires. Outre la subvention annuelle fixe, la bibliothèque68 a reçu du roi précédent69 des sommes considérables. Riche collection des Aldini. Les Géorgiques70, ms. du 12 siècle.


M. v[on] Könen71

Optimiste au superlatif. Par son obligeance entrée72 au Reichstag. L'Adresse. M. de B[ismarck] deux fois: sur la question du Luxembourg et sur l'union avec l'All[emagne] mérid[ionale]73. Simple, allant droit au fait; ad rem. La seconde fois avec quelque hésitation. Le roi74 n'a pas voulu en [18]67 une 2e guerre.


M[ada]me Stahl75

Bonne et simple. Très‑affectueuse. Photographies de S[tahl]. Bavaroise, elle n'avait cependant pas pu quitter Berlin. Hengstenberg76 avait un peu exagéré les sentiments mélancoliques de S[tahl] peu de jours avant sa mort en 1861. Au contraire, en arrivant aux bains, il était joyeux et dispos.



-------
Noten bij no. 91. Aanteekeningen van in Duitschland gevoerde gesprekken.
1 

ARA, G.v.P., no. 124, achter de brieven van sept. 1867; cf. Briefw. IV, 93, 8; 959. Titel ontleend aan de inhoud.

2 

Cf. Briefw. IV, 43, 4; 64/5; 90; 99; Heiligerlee, p. 66. Von Gerlach bezocht Groen c.s. in aug. 1868; cf. Aufzeichnungen II, 305‑309; Briefw. IV, 241, 6.

3 

Zijn broer Leopold voegde hem in 1856 toe: `Du hast als Staatsmann eine sonderbare Eigenschaft, nicht eigentliche Tatenscheu, aber Scheu vor jeder Tat, deren Folge ein fait accompli ist' (Von der Revolution II, 889).

4 

Cf. Lexikon der deutschen Geschichte s.v. Erfurter Unionsparlament en s.v. Stahl. Cf. Gerlach, Die Annexionen, p. 22‑24; Aufzeichnungen II, 89; 95, 98‑106; 233; Von der Revolution I, 248; 260; 262, 5; 283; II, 646‑648; 664; 669‑680; 818; 1148; Fabri, Die politischen Ereignisse, p. 37; 76; Stahl, Reden, p. 108.

5 

Liturgie betekende voor hem meer dan de leer; cf. Aufzeichnungen I, 283; 309. Diwald noemt hem in zijn inleiding `allem Musischen aufgeschlossen' (Gerlach, Von der Revolution I, 20).

6 

De Aufzeichnungen zijn vol van deze permanente onenigheid. Zie b.v. I, 274; 284; 297; 305‑307; 320; 420‑424; 445; 462; 475; 481; 510; II, 6; 37/8; 43; 49; 54; 88; 121; 198; 512; 516. Zie ook Von der Revolution I, 243; 274, 24; 276; 280, 37; 381; 579; 583; 590; 593; 600; 649.

7 

In zijn correspondentie met Ludwig verdedigt Leopold de koning zeer dikwijls tegen de aanvallen van zijn broer. Een zekere onvastheid in Gerlachs beschouwing van Frederik Willem IV is onloochenbaar. Cf. Aufzeichnungen I, 262; Von der Revolution I, 409; 430; 443; 454; 473; II, 509/10; 519; 525, 4; 566; 624; 903; 914; 937; 957; 1009, 1; 1014‑1016; 1027; 1064; 1158; 1190.

8 

Versta: tegen de `Unionspolitik' van Radowitz. De formulering herinnert aan het `Halt' van Willem I op 23 febr. 1866; cf. Von der Revolution II, 1256; Die Selbständigkeit, p. 10.

9 

Cf. Von der Revolution I, 437; 459; 478, 42. In zijn scherpe waarschuwing aan Bismarck d.d. 12 mei 1866 spreekt Von Gerlach hem aan met `verehrter Freund' en tekent: `Ihr alter Freund L.v.G.' Cf. Aufzeichnungen II, 287. Met de vriendschap was het daarna afgelopen. Zij ontmoetten elkaar alleen nog als tegenstanders in 1873 en 1875 (Aufzeichnungen II, 281).

9a 

Toen Bismarck een partijgenoot bezwoer, dat hij `auf seinen Knien gerungen' had voor het bewaren van de vrede met Oostenrijk, gaf Von Gerlach daarop dit commentaar: `Dies Gebet kann den Sinn gehabt haben: ``Österreich möge ihm ohne Krieg in allem zu Willen sein'' ' (Von der Revolution II, 1235; cf. 1285).

10 

Van Bismarck wordt o.a. deze uitspraak in 1866 gerapporteerd: `wenn ich nicht lügen soll, kann ich nicht fertig werden' (Aufzeichnungen II, 273). Cf. II, 209; 216; Von der Revolution II, 1133, 3; 1346, 3.

11 

Cf. Aufzeichnungen I, 457; Von der Revolution I, 362.

12 

Cf. Aufzeichnungen I, 537; Von der Revolution I, 441: `Bismarck war früher ganz verwildert - wurde durch seine Heirat und die Jahre 1848 flg. in Ordnung gebracht . . .' II, 1319.

13 

Bismarck was in 1847 gehuwd met Johanna von Puttkamer; cf. Aufzeichnungen I, 418; 426; 451; 463; II, 271‑273; 360.

14 

Ook daaraan is Von Gerlach steeds meer gaan twijfelen. Hij verwierp bovendien `die Distinktion von Privat‑ und öffentlichen Leben . . . das Vaterland und ich bedürfen den ganzen Bismarck (Aufzeichnungen II, 278; Von der Revolution I, 474).

15 

Cf. Parlementaire studien II, 423; III, 206; L'empire, p. 9; Briefw. IV, 59; Aufzeichnungen II, 297; Fabri, Die politischen Ereignisse, op. 24; 41; 49‑51; 74; 117. Volgens Von Hodenberg deed echter ook Von Gerlach mee aan de afgodische verheerlijking van Pruisen (Briefw. IV, 64). Aan Pruisisch patriotisme ontbrak het hem - naar eigen getuigenis - niet (Von der Revolution I, 301, 75). Zijn vaderlandsliefde bleef toch zozeer onder de tucht van zijn christelijk geloof staan, dat Von Bethmann‑Hollweg hem ervan kon beschuldigen, dat hij het vaderland regelmatig hoonde (Von der Revolution II, 864; cf. 1193; 1201; 1287/8; 1302; 1310‑1313; 1362).

16 

Nog in 1873 wierp Bismarck hem deze weigering voor de voeten; cf. Von der Revolution I, 15. Zie over Gerlachs intense afkeer van Frederik II: Aufzeichnungen I, 10; 269; 287; II, 116; 126; 296; 321; 364; 376; Von der Revolution I, 289, 56; 329, 20; 431; 479; II, 732; 1313; Die Partei der EKZ, kol. 271; Ueber christliche Polemik, kol. 67.

17 

Cf. Briefw. II, 275, 9; IV, 43.

18 

Cf. Aufzeichnungen II, 376; Von der Revolution II, 1153.

19 

Dit zelfverwijt kwelde Gerlach voortdurend. Zie het register achter deel II van Aufzeichnungen en Von der Revolution s.v. Bismarck. Zie b.v. Von der Revolution II, 1325: `hätte ich mich nicht seit 1862 - auch wohl schon früher - so zu Bismarck stellen sollen, dasz er meine jetzigen Zeugnisse mit Bestimmtheit vorhergesehen hätte?'

20 

Cf. Aufzeichnungen II, 290; 360; 363; Von der Revolution I, 395.

21 

Neue Preuszische Zeitung; cf. Briefw. III, 1000 s.v. Kreuzzeitung; Ter nagedachtenis, p. 14; Ned. Ged., 2e serie, II, 24/5; Aufzeichnungen I, 136; 246; 269; 287; 477; 524‑538; Von der Revolution I, 46 e.v.; II, 959; 1053; 1189; 1203.

22 

Frans Jozef I.



23 

Cf. Aufzeichnungen II, 298: `Der Kaiser sei ein gewissenhafter Mann, ertrinke aber in der Masse der laufenden Geschäfte; er habe wohl seit seinem Regierungsantritt (1848) kein Buch gelesen'. In 1854 noemt hij hem `nicht ganz zuverlässig' (Von der Revolution I, 350). Cf. II, 1261.

24 

F.G.K.E. Fabri; cf. Briefw. IV, 46, 3; 89; 557, 3; Ned. Ged., 2e serie, I, 331.

25 

Van Fabri verscheen in 1867: Die politischen Ereignisse des Sommers 1866. Groen heeft dit werkje gespeld. Zijn exemplaar (K.B.) wemelt van onderstrepingen, vraagtekens en marginale aantekeningen. Cf. L'empire, p. 14, 3; Ned. Ged., 2e serie, II, 10, 1.

26 

Cf. Briefw. III, 845, 1; IV, 3, 1; Parlementaire studien II, 290; 423; L'empire, p. 2, 1; 14; Februarij 1868, p. 28, 1; Heiligerlee, p. 68, 1; Ned. Ged., 2e serie, I, 401, 1; III, 76‑79; 214‑216; Doedens, Nederland, p. 37.

27 

Op 23 nov. 1866 bezocht Hodenberg Von Gerlach; cf. Aufzeichnungen II, 296; Von der Revolution I, 484; II, 1370.

28 

Cf. Briefw. IV, 3, 5; Le parti, p. 2; L'empire, p. 23; 51, 2; Ned. Ged., 2e serie, II, 29.

29 

Gerlachs art. `Preuszens Ermannung; ein politisches Programm für 1865' in de Kreuzzeitung nr. 23 en 24 van 26/7 jan. 1865; cf. Von der Revolution II, 1209, 1.

30 

Cf. Briefw. I, 688/9; IV, 59, 2; Verspreide geschriften II, 116; Ter nagedachtenis, p. V; 44; 46; 53; Parlementaire studien II, 318; 415; Ned. Ged., 2e serie, II, 21; 25; 49; 157‑159; 196‑200; 228‑231; III, 164, 3.

31 

Naar Gerlachs eigen getuigenis was Bethmann‑Hollweg aanvankelijk even conservatief als hijzelf. Hij dateert het begin van de verwijdering in sept. 1851: `Er schied damals aus unserer, der Konservativen Parteigemeinschaft aus . . .' (Aufzeichnungen II, 130). De twee vrienden kibbelen eindeloos over hun meningsverschillen in de bewaarde brieven.

32 

Bethmann‑Hollweg was op 8 april 1795 in Frankfurt a.M. geboren. Het woord kan niet duiden op geestdrift voor het Frankfurter parlement, waarvan hij even weinig heil verwachtte als Gerlach.



33 

Zijn ontevredenheid betrof waarschijnlijk Bismarcks `Real‑Politik'; cf. Briefw. IV, 62; Von der Revolution I, 462; II, 1373. Zij kan evenzeer betrekking hebben op het conservatisme van zijn voormalige politieke vrienden.

34 

Notities over Bismarcks gebedsleven: Briefw. IV,413,4; in Von der Revolution I, 435; 459; 480; II, 1121; Aufzeichnungen I, 425; 457; 462; II, 145/6; 274; 283; 292; 349. Cf. Smitskamp, G.v.P. en de politiek van Bismarck, p. 168. Groen uitte vlijmscherpe kritiek op dergelijke biddende mannen in Parlementaire studien II, 490, 1.

35 

Op 4 sept. 1862 noteerde Von Gerlach in zijn dagboek n.a.v. een gesprek met Bismarck over diens `wurzelfaule deutsche Politik': `Er sagt von mir, ich trüge die Dogmatik in die Politik; aber gerade da gehört sie hin' (Aufzeichnungen II, 253; cf. 276 i.f.). Cf. Von der Revolution I, 42; 323, 43; 369; 442; 462; 469.

36 

Op 4 oct. 1865 beloofde Napoleon III in die badplaats aan Bismarck, dat Frankrijk neutraal zou blijven bij een eventueel gewapend conflict tussen Pruisen en Oostenrijk. Daar had Bismarck ook op België en Genève gewezen als mogelijke beloning voor die neutraliteit (Aufzeichnungen II, 343).

37 

Govone‑Vertrag (8‑4‑1866); cf. Lexikon der deutschen Geschichte s.v.; Parlementaire studien II, 118; 194; 291; 316; 423; L'empire, p. 3; 63; Ned. Ged., 2e serie, II, 241; III, 131; 145; Von der Revolution I, 61; 156; 375,11; Aufzeichnungen II, 282‑292; Das neue Deutsche Reich, p. 24 e.v.; Fabri, Die politischen Ereignisse, p. 43*); 138; Hodenberg, Sechs Briefe II (, 3), 44; 66‑74; II (, 4), 140‑144; III (, 5), 19‑35; 39‑59; 108; IV (, 6), 16; 43; Klaczko, Etudes, p. 542; Briefw. IV, 825.

38 

Gerlach was met Heinrich Leo bevriend sinds 1832; cf. Aufzeichnungen I, 206; 228; II Register s.v. Cf. Briefw. I, 617, 3; 898, 4; L'empire, p. 13, 2; Ned. Ged.. 2e serie, II, 185; Nabrings, F. J. Stahl, p. 104‑111.

39 

Willem de Zwijger werd door Leo beschouwd als een baatzuchtige revolutionair; cf. Briefw. II, 146; Van Malsen, G.v.P. en Heinrich Leo, p. 2; 40‑63. Ook over Willem III dacht hij niet gunstig (p. 58; 61). Gerlach gaf geen eigen oordeel over Willem I in Aufzeichungen II, 305/6, maar liet zich meermalen ongunstig uit over de stadhouder‑koning. Hij zag in hem eerder een usurpator dan een koning `von Gottes Gnaden' en tekende na de bezichtiging van zijn ruiterstandbeeld in Dublin aan: `so überall Erinnerungen an die Unterjochung einer Religion und eines Volks durch das andere' (Aufzeichnungen I, 391). Cf. Gerlach, Von einigen Einwürfen, kol. 34.

40 

In zijn art. Die Römisch‑Katholische Kirche und die Revolution, kol. 761 schreef Gerlach: `Weit entfernt die Katholiken zu hassen, ist er vielmehr selbst katholisch, - im katholischen, wenn auch nicht im Römischen Sinne dieses Wortes. Er ehrt und liebt insbesondere die Römisch‑Katholische Kirche . . .' Cf. Von der Revolution I, 27; 75; II, 617; Gerlach, Die Unfehlbarkeit, kol. 433. De Aufzeichnungen getuigen zo vaak van zijn liefde voor de roomse kerk, dat vermelding achterwege moet blijven. Zie b.v. II, 207; 231.

41 

Cf. Ter nagedachtenis, p. 7 over Stahl: `klein van statuur, zwak van stem; ganschelijk niet, naar het scheen, tot redenaar gevormd . . .'

42 

Op die dag verlangde Oostenrijk de mobilisatie van de hele Duitse Bond. Cf. Gebhardt, Handbuch III, 194. In zijn `status causae' noemt Gerlach dit voorstel `völlig gerechtfertigt' (Von der Revolution II, 1317; cf. 1267).

43 

Volgens Gerlach was Oostenrijk in het defensief; cf. Aufzeichnungen II, 285; 293; Von der Revolution I, 480; Die Annexionen, p. 13: `Dieser Antrag Oesterreichs hatte jedoch einen wesentlich defensiven Character'. De omgekeerde, voor Pruisen gunstige visie op de 14e juni 1866 vindt men bij Fabri, Die politischen Ereignisse, p. 75‑78; 85/6; 143. Zie ook Hodenberg, Sechs Briefe III (, 5), 25; 36; 59; 91.

44 

Raadselachtig. Alle ooms waren reeds decenniën dood (zie de stambomen in Aufzeichnungen II, 417/8). Uiteraard vindt men hem dikwijls als `Onkel (Ludwig)' aangeduid - niet alleen door familieleden, maar ook door vrienden (cf. Von der Revolution II, 770; 1321) -, maar dat Groen hem aldus zou betitelen ligt weinig voor de hand. Het is denkbaar, dat Gerlach zich beriep op het getuigenis van zijn broer (Karl Friedrich) Otto, de Berlijnse hofprediker. Groen zou dan gedacht kunnen hebben, dat Ernst Ludwig het over zijn oom had, omdat Otto al in 1849 overleden was.

45 

Cf. Von der Revolution II, 535; 733.

46 

J. Bindewald; cf. Aufzeichnungen I, 258; 351; II, 127; 286; 374; Von der Revolution I, 373; 380; 460; II, 1328.

47 

Voor deze secte werd gewaarschuwd in EKZ van 1848. De anonieme artikelen verschenen o.d.t.: 1) Das tausendjährige Reich; 2) Die Fortschritte des Irvingismus in Berlin (zie bibliografie s.v. Hengstenberg: resp. Fortschritte). Cf. Briefw. I, 154, 4; 517; 537/8 over Irving. Gerlach zag in de Irvingianen meer de dolende broeders dan afvalligen. Cf. Aufzeichnungen I, 406; 422; 445; 465/6; 481; 484; 520; II, 308; 315; 318; Von der Revolution I, 94; 255; 266; 376; II, 985; Hodenberg, Sechs Briefe IV (, 6), 165.

48 

Cf. Aufzeichnungen I, 317; 465; 496. In EKZ van 1850 verschenen vier artikelen over Das Apostolat der Irvingianer, die eveneens aan Hengstenberg toegeschreven kunnen worden.

49 

Cf. Briefw. II, 41, 6; IV, 861, 1; Beschouwingen,p. 82; 193; Handboek, p. 754; La Prusse, p. 7; 9, 1; L'empire p. 36.

50 

Cf. Aufzeichnungen I, 32; 51; 186; 272; 474; II, 142; 357; Von der Revolution I, 16; 424; II, 1027; Pertz, Das Leben II, 153.

51 

Cf. Von der Revolution I, 55‑57 over `Die Kamarilla Friedrich Wilhelms IV'. Zie ook Aufzeichnungen I, 515; 542; II, 19‑28; 46; 179; 384; Von der Revolution II, 570; 593; 599/600; 607/8; 629; 664; 782.

52 

Tijdens de maartrevolutie. Cf. Aufzeichnungen I, 512; II, 7; Von der Revolution II, 511. Ook van de door hem verfoeide `Verfassungs‑Entwurf' zei Frederik Willem IV, dat deze hem `mit eisernen Krallen aus dem Leibe gerissen' was (Von der Revolution I, 542).

53 

Versta: de huidige koning. De nu volgende uitlatingen passen beter bij Willem I dan bij Frederik Willem IV. Willem I gold als `der einzige Soldat unter König Friedrich Wilhelms III. Söhnen' (Von der Revolution I, 436).

54 

Zijn hele leven was Gerlach werkzaam bij de rechterlijke macht. Van 1844‑1874 was hij president van het Oberlandesgericht te Maagdenburg. Zie over zijn juridische begaafdheid Von der Revolution I, 16.

55 

Hs.: `Le'.



56 

Nogal duister. Misschien is de zin: De belangstelling voor het recht is in mijn familie erfelijk. Cf. Aufzeichnungen I, 6‑8. Zijn vader Karl Friedrich Leopold von Gerlach (1757‑1813) was o.a. `kurmärkischer Kammerpräsident' en Oberbürgermeister van Berlijn.

57 

Subject weer Willem I? Men zou in verband met het direct volgende ook aan het Pruisische parlement kunnen denken, maar taalkundig is die interpretatie moeilijk te verantwoorden.



58 

Zinspeling op het Indemnitätsgesetz van 3‑14 sept. 1866. Zie Lexikon der deutschen Geschichte s.v. Verfassungskonflikt in Preuszen, 1861‑66. Cf. Parlementaire studien II, 425; Deutschland um Neujahr 1870, p. 37; Aufzeichnungen II, 251; 295/6; Die Annexionen, p. 29‑31; Von der Revolution I, 431 e.v.; 483; II, 895; 926; 1105; 1133, 2; 1205; 1330‑1341; 1356; Fabri, Die politischen Ereignisse, p. 107; Hodenberg, Sechs Briefe IV (, 6), 133.

59 

De door A. W. F. Stiehl opgestelde Pruisische verordeningen van 1854 ter (her‑)kerstening van het onderwijs. Zie n. 49 van no. 81.



60 

Object: de oorlog van 1866 en de politiek van Bismarck; cf. La Prusse, p. 13; L'empire, p. 1; 5; Von der Revolution II, 1335; 1338; 1358; 1369.

61 

Citaat niet gevonden; cf. Fabri, Die politischen Ereignisse, p. 84; Gerlach, Aufzeichnungen II, 259; Schmidt, F. J. Stahl, p. 102.

62 

Waarschijnlijk W. K. F. P. (= F. W. C. P.) graaf van Bylandt (1841‑1924); cf. Briefw. IV, 4, 4; 933 s.v.; V, 575, 4; De Visser, Mr. F. graaf van Bylandt, p. 143. Het is ook mogelijk, dat de Nerderlandse gezant te Berlijn C.M.E.G. van Bylandt bedoeld is. Cf.Kuiper, Zelfbeeld en Wereldbeeld, p. 91-94.

63 

Hoewel Van Bylandt in zijn correspondentie met Groen van veel sympathie voor Pruisen en Bismarck blijk gaf en de Nederlandse vrees voor annexatie niet deelde, ontzegde hij Nederland geenszins het recht op zelfverdediging. Cf. Parlementaire studien II, 384; Briefw. IV, 126/7; V, 690; Hodenberg, Sechs Briefe III (, 5), 17; 52; 120.

64 

Met `vous' moet Pruisen of Bismarck bedoeld zijn. Van Bylandt lijkt hier zijn eigen woorden in een diplomatiek onderhoud met Bismarck aan te halen. Cf. Briefw. IV, 54.

65 

G. H. Pertz (1795‑1876); cf. Briefw. II, 128, 8; IV, 106, 2‑4; V, 69, 4; La Prusse, p. 9,1; L'empire, p. 43, 1.

66 

Niet gevonden in Pertz, Das Leben.

67 

Cf. Gerlach, Von der Revolution I, 357.

68 

Pertz was van 1842‑1873 hoofdbibliothecaris van de Königliche (Universitäts‑) Bibliothek te Berlijn; cf. Bader, Lexikon, p. 190; Rössler, Biographisches Wörterbuch s.v.

69 

Frederik Willem IV.



70 

Van Vergilius. Pertz schreef een art. over handschriften van Vergilius o.d.t. Schedae Berolinenses (zie bibliografie). Volgens de CCP beschikt geen enkele Nederlandse bibliotheek over de jaargangen 1863/4 van de Pruisische academie.

71 

J. F. E. von Koenen (1796‑1883); cf. Briefw. IV, 43, 2.

72 

Voor Groen en zijn vrouw.



73 

Cf. Briefw. IV, 99; Hodenberg, Sechs Briefe III (, 5), 21; 45. De `Luxemburgse kwestie' kwam uitvoerig aan de orde in de bespreking die P. David aan Groens La Prusse wijdde in le Journal des débats van 14 april 1867. Een exemplaar van deze rec. in ARA, G.v.P., no. 125.

74 

Willem I.



75 

J. Kindler; cf. Briefw. IV, 99.

76 

Ernst Wilhelm (von) Hengstenberg (1802‑1869). Cf. Briefw. III, 419, 5; IV, 64, 2.
92 Aanteekeningen over de `Zaalbergsche kwestie'. 1868.1

[I]2 De ondergeteekenden zijn overtuigd dat de tegen Dr. Z[aalberg] ingestelde procedure voor de toekomst van de vaderlandsche kerk van het hoogste belang is. Zij achten zich daarom, in broederlijke gemeenschap, verpligt eene dringende bede tot u te rigten. Namelijk om, voor het geval eener bevestiging van de synodale uitspraak2a, u tegen de wederoptreding van dezen beslisten evangeliebestrijder te verzetten; ditmaal op grond dat a[rtikel] 11 van het Alg[emeen] reglement3 handhaving van de leer der Hervormde kerk voorschrijft en dus het dulden van een predikant door wien de gansche openbaring geloochend wordt verbiedt.


[II]4 In eene bijeenkomst van gemagtigden der gemeente van 's Gravenhage5 is de lezing en herlezing aanbevolen der geschriften van Ds. Kuyper, Kerkvisitatie te Utrecht in 18686 en van Ds. Hoedemaker, Wat staat ons te doen?7

Zeer weinigen nog hebben eenig denkbeeld van onzen toestand. Om zich een juist begrip daarvan te vormen, leze men vooral in het eerste boekske de hoofdstukken De leugen in de kerk8 en De synode en haar reglement9, en in het tweede geve men acht op menige wenk en vermaning dezer dagen dubbel behartigenswaard. Ten voorbeeld deze twee.

De opwekking om wat minder nieuwsgierig en wat meer ernstig te zijn. Waar is het gevoel der verantwoordelijkheid van ieder christen tegenover het veldwinnend ongeloof? Waar is die soort van belangstelling welke van het gewigt der omstandigheden besef heeft? ` ``Wat moet er [van worden; hoe zal dit of dat afloopen?'' Telkens wanneer ons deze vraag in den laatsten tijd gedaan werd met betrekking tot Zaalberg, meer als onderwerp dat aan de orde van den dag is, dan als vraag, hebben wij gevoeld in welk eene beklagenswaardige toestand wij eigentlijk verkeeren. Is zulk eene behandeling van deze zaak niet erger dan totale onverschilligheid; is het geen spotten met de vernedering van de Kerk, wanneer wij de bewijzen van die vernedering onder de ``nieuwtjes van den dag'' aanhalen in onze dagelijksche] gesprekken?' (p. 37 regel 4‑14).10

De lijdelijkheid ook van de zoodanigen op wier medewerking en voorlichting bij uitnemendheid rekening mogt worden gemaakt. `Er zijn ernstige [, bezadigde, talentvolle mannen van de geloovige rigting, op wie het oog bij iedere openbaring van ongeloof telkens bij vernieuwing gevestigd is. Zij zouden eenstemmig tot leiders van eene beweging benoemd worden; maar ziet, zij schijnen als buiten den tijd te leven. Men zoekt ze in het strijdperk: zij zijn onder de toeschouwers te vinden. Deze houdt zich bezig met de letterkunde, gene met het volksleven, een ander met curieuse onderzoekingen van allerlei aard, die wij alleen in eenen tijd van buitengewone rust konden verwachten en de meesten gaan op in praktische werkzaamheden van hunne betrekking, alsof het algemeen belang en de toekomst der Kerk hun niet ter] harte ging' (p. 16 alinea 3).11

Niemand mag zich onttrekken, maar zij allerminst wien het voorregt te beurt viel van deelgenootschap aan vroegeren strijd.11a
[III] In de zaak van Dr. Zaalberg is veel minder12 reden van beklag over de uitspraak der synode13 dan over de aanvraag van den kerkeraad van 's Hage die tot die uitspraak aanleiding en grond gaf.

De eisch en het regt der gemeente om tegen de modernen te worden beschermd, kon hier met zoo onwederlegbare duidelijkheid in het licht worden gesteld dat regtsweigering onmogelijk zou geweest zijn. Nog in 1868 heeft de synode erkend dat men zich geen kerk zonder leer denken kan en dat ook zij synode niet lijdelijk mag toezien, veelmin medewerken dat onze kerk haar karakter verlieze en misschien roomsch, mohammedaansch of boeddhistisch worde. Zaalberg wil ons nog verder brengen; daar hij zich, als onvoorwaardelijk bestrijder van het bovennatuurlijke, tegen elke ook onder de afzigtelijkste vormen van heidensch bijgeloof nog overgebleven levensvonk van geopenbaarde waarheid verheft.14


[IV]15 Door de [weigering van revisie, eene weigering, waarschijnlijk niet slechts, maar begeerlijk, zal de Kerkeraad tot het inslaan van een voor de ware belangen der gemeente meer doeltreffenden weg in de] gelegenheid zijn. Door te v[errigten wat met de eigenaardigheid van kerkgemeentelijke pligtbetrachting] overeenkomt.16

Thans moet alle zweem van eigenliefde die ook bij collegiën huisvest, terzijde worden gesteld. Er moet, met de meeste nauwgezetheid, voor de zuiverheid der positie welke de kerkeraad nemen zal worden gezorgd. De synodus contracta heeft een uitspraak van het provinciaal kerkbestuur vernietigd, waarbij verklaard werd dat Dr. Zaalberg, op grond van art. 37* van het Reglement op de vacaturen17 behoort ontslagen te worden. De volle synode heeft deze uitspraak bekrachtigd.18 De kerkeraad is genoodzaakt hierin te berusten.

Doch er is meer. De kerkeraad moet erkennen, moet althans niet ontkennen, wat thans duidelijk voor iedereen is, dat de actie verkeerd ingesteld werd en dat de hoofdgedachte waarop men eenparigheid verkreeg, niet handhaving van de leer, maar verwijdering van een rustverstoorder geweest is. Nu de uitspraak der synode als non‑avenu te beschouwen, en zich tegen de wederoptreding desniettemin, op grond van artikel 37* te willen verzetten is eene barsheid die voorzeker bij geen enkel lid van den kerkeraad opkomt. Doch het is noodig dit duidelijk te doen inzien, daar, zelfs van geachte zijde, de mogelijkheid eener zoodanige bedoeling bij eventuele weigering van den kansel aan Dr. Zaalberg ondersteld werd.19 Dit weigeren zou zonderling zijn, zegt men. `Ziet, de kerkeraad [heeft tot heden tegen de prediking van moderne leeraars geen bezwaar gemaakt; hij duldt den voormaligen medestander20 van Dr. Zaalberg; hij heeft Dr. Zaalbergs Toespraken21 in de kerkgebouwen der Ned. Herv. Gemeente laten uitspreken; hij zou, ware Dr. Zaalberg niet heengegaan, naar alle waarschijnlijkheid, hem nog dulden - ik vraag het, hoe zou de kerkeraad het verdedigen kunnen, indien hij nu op eenmaal tegen Dr. Zaalbergs wederoptreden opkwam, omdat hij moderne stellingen verkondigd heeft, en naar alle waarschijnlijkheid, weder] verkondigen zou?'22

De kerkeraad kan het niet verdedigen zonder te belijden, dat reeds in 1864 de kansel aan Zaalberg had moeten worden ontzegd; maar ik zou die belijdenis niet zonderling achten; veel zonderlinger, indien men, uit een zeker point d'honneur23 en om in een verkeerde rigting consequent te zijn, zich bij voortduring aan den eisch der meest eenvoudige kerkgemeentelijke pligtbetrachting onttrok. Allerzonderlingst indien men den eisch der gemeente, namens den Heer der gemeente om tegen het misbruik der kerkelijke organisatie, waarin het ongeloof zetelt te worden beschermd, ook thans nog, in den ontzettenden toestand waarin overmoed en flauwheid ons gebragt heeft, met een dergelijk karikatuur - non possumus24 afwees. Alsof, boven artikel 11 van het Algemeen reglement25, boven de belijdenis, boven de Heilige Schrift, boven de consciëntie der gemeente, naar ultramontaanschen trant zou moeten gelden eene kerkelijke traditie als die sedert 1864 of 1816 en een onfeilbaarheid der kerkbesturen op wier feilen meer dan ooit, door den overmoed der modernen, het volle licht valt.

Deze tegenwerping heeft men voorzien, doch, indien ze wegvalt, het is slechts om door een andere, niet minder schrikverwekkend, te worden gevolgd. `Zegt men: ``Maar [dat is juist van den Kerkeraad verkeerd geweest, hij had Dr. Zaalberg vroeger reeds niet moeten dulden, hij had reeds in 64 hem den kansel moeten ontzeggen, en 't is beter, dat men hiertoe wat laat dan nooit besluit'' - ons antwoord is: geef den Kerkeraad dan ook den raad, om niet één modern prediker op den kansel te dulden. 't Is toch vreemd alleen op de uitsluiting van Dr. Zaalberg aan te] dringen.'26

Er moet althans een voorbeeld worden gesteld. Mutatis mutandis geldt ook hier: in den regel is de toepassing van de wet de conditio sine quâ non der amnestie. Mutatis mutandis zeg ik, want van eene amnestie, die met een vergunning tot voortdurend misdrijf plegen zou gelijk staan, kan geen spraak zijn. Dit is het denkbeeld. In één voorbeeld moet het blijken dat de kerk, in haar lijdelijkheid, geen vrijbrief aan het ongeloof geeft.

De werking van dit ééne voorbeeld zou, zeer ten onregte, gering worden geschat. Het is vooral de veeljarige ontrouw der meeste opzieners van de gemeente, waaruit de toegeschroeidheid van het geweten der modernen omtrent de ongerijmdheid en oneerlijkheid hunner kerkelijke positie kan worden verklaard. Een Busken Huet moge hun onder het oog brengen: `Gij zijt geene christenen.'27 Die het christendom moderniseert, vermoordt het. Een Pierson dat in hun oog christendom bijgeloof beteekent en het tegenovergestelde van humaniteit.28 Dat het uitoefenen van propaganda op den christelijken kansel een demoralizerende invloed heeft op de geheele maatschappij.29 Dit alles stuit af op het argument dat uit den feitelijken toestand der kerk met gretig welgevallen ontleend wordt. Het volslagen gebrek aan opzicht en tucht, althans tot handhaving van de leer, het vrijelijk uitoefenen van ongeloofspropaganda, niet van den kansel slechts, maar, door doen of laten, tot in het hoogste kerkbestuur, dit is het wat voorwendsel van opzettelijk misverstand of oorzaak van gemoedelijk zelfbedrog wordt.
[V] Kuyper. Kerk[elijk] Weekbl[ad], 25 sept. [1868]30

De kerkvisitatie is ongerijmd geworden door de niet‑handhaving van de leer. De synode is schuld eraan. Groote behoedzaamheid noodig. Geen vat geven. De syn[ode is] sluw en in gevaar. Elk voorwendsel aangrijpen; van elke mistred gebruik m[aken].31 Op polit[iek] en kerk[elijk] t[errein]. Bonne fortune.32 Maar nu! Gevaarlijk omdat de verwarring en de onduidelijkheid der questiën zoo groot is. Nu niet zelf onduidelijk maken wat duidelijk is. Zelf K[uyper] in het ongelijk [stellen?] m[et?] de belijdenis! Sedert lang (K[uyper, Kerkvisitatie, p.] 102, vgg.) [is] hetzelfde geschied.33 Welke belijd[enis wordt bedoeld] door eene syn[ode] die het doopform[ulier] aanrandt, die de modernen vrij laat, die zelve uit vijanden der chris[telijke] belijd[enis] zamengest[eld] is.34

De kerkbest[uren] in het gelijk stellen. Sidderen v[oor] de s[ynode].35

------
Noten bij no. 92. Aanteekeningen over de `Zaalbergsche kwestie'.


1 

ARA, G.v.P., no. 104, eigenhandig ontwerp. Onder dit nummer bevinden zich - tussen vele notities in telegramstijl - vijf korte stukken waarvan de uitgave de moeite loont. Ze hebben betrekking op de handhaving van de belijdenis. De eerste vier

gaan rechtstreeks over Zaalberg, het laatste over Kuypers aandeel in de strijd voor kerkherstel. Die notitie zal wel kort na 25 sept. 1868 gemaakt zijn. Van de overige hebben we gepoogd de chronologische volgorde op grond van de inhoud vast te stellen. In het ARA is de volgorde IV, V, II, I, III. De titel is ontleend aan Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 53; 89 e.v. Cf. De Vries, p. 111. Groen schreef op de omslag met pen: `1868. Kerkelijke kwestie'. Met potlood ertussen: `XXII. Bijdrage/Opstellen.' Betekenis niet duidelijk.

2 

Deze aantekening lijkt een concept‑advies aan de Haagse kerkeraad. Groen wekte tot het inleveren van `Adressen aan den Kerkeraad' op in Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 25. Hij wees daarbij op de terminus ante quem: 1 oct. 1868. Hij riep er echter ook nog toe op na 8 oct. Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 58.



2a 

De uitspraak van de synodus contracta d.d. 27 juli 1868 (gedrukte copie no. 129 eveneens in ARA, G.v.P., no 104) viel in hoofdzaak ten gunste van Zaalberg uit. Op 20 aug. besloot de Haagse kerkeraad een verzoek tot herziening van het vonnis in te dienen bij de synodus plena. Cf. Toebes, Dominees‑drama, p. 280 e.v. Op de zojuist genoemde copie schreef Groen: `Bij de aanvraag om herziening van het eerste gedeelte heeft de k[erkeraad] het berigt gevoegd dat hij volhardt bij zijne bewering dat het wederoptreden van Dr. Zaalberg eene zedelijke onmogelijkheid is en de gemeente aan bespotting en verguizing zou blootstellen. Nog heeft de k[erkeraad] bij de kennisgeving dat hij herziening verlangt, medegedeeld dat hij, zoo de volle synode de uitspraak van de synodus contracta mogt handhaven, handelen zal zooals hij meent verschuldigd te zijn aan zijn heilige roeping om alle verantwoordelijkheid voor en alle medewerking aan het wederoptreden van Dr. Zaalberg van zich af te werpen en te ontgaan. Dagblad [van Zuidholland en 's Gravenhage] van 13 aug. [1868].' Blijkens Briefw. Groen - Kuyper, p. 15 en V, 724, 5 is het Dagblad van 14 aug. 1868 bedoeld. Zie aldaar sub Binnenland/Residentie‑Nieuws.



3 

Aangehaald in n. 191 van no. 78 en in Briefw. IV, 261, 1; Briefw. Groen‑Kuyper, p. 20, 4. Cf. Briefw. IV, 231; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, passim.



4 

Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 17 (, 1); Briefw. IV, 254, 4.



5 

Datum niet gevonden. Groen handelt over hun `eigenaardige taak' en `roeping' in Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 24 en 57 en maakt op p. 65 melding van `bijeenkomsten der Gemagtigden van de gemeente' die vóór 25 nov. 1868 moesten hebben plaatsgevonden.



6 

Cf. Briefw. IV, 266; V, 722; 728; 744 (= Briefw. Groen‑Kuyper, p. 13; 16; 23).



7 

Cf. Briefw. IV, 254, 3; V, 723, 3; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 55/6.



8 

Cf. Kuyper, Kerkvisitatie, p. 1‑28; C.S. Adama van Scheltema, Openbare brief, p. 4 e.v.; Knottenbelt, De kerkvisitatie, p. 4‑6.



9 

Cf. Kuyper, Kerkvisitatie, p. 59‑106.



10 

Cf. Hoedemaker, Wat staat ons te doen?, p. 37.



11 

Cf. Hoedemaker, Wat staat ons te doen?, p. 16.



11a 

Cf. Briefw. V, 282. Groen liet de Uitspraak van de [Algemeene] synodale commissie der NHK in de zaak van dr. J. C. Zaalberg d.d. 21 sept. 1854 afdrukken in Nederlander no. 1325 (17 oct. 1854).



12 

Hs. heeft abusievelijk `meer'. Daarmee zou Groen het gehele redebeleid van de Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg ontkrachten. Zie b.v. p. 75/6: `Al heb ik van de slinksche taktiek der Synode . . . een afkeer, het is pligt te doen uitkomen dat ditmaal de schuld van den Kerkeraad, die de leer met opzet buiten het geding heeft gelaten, niet op rekening van het hoogste kerkbestuur mag worden gebragt.' Juist op dit `dekken' van de synode richtte zich Kuypers kritiek (Briefw. V, 727/8).



13 

Groen bedoelt waarschijnlijk de uitspraak van de synodus plena, die op 5 oct. revisie van het vonnis der synodus contracta weigerde. Hij vernam die uitspraak op 8 oct. 1868; cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 57.



14 

Cf. La Hollande, p. 30; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 32 e.v.



15 

De datering en inhoud van dit stuk maken het onmogelijk het voor de door Groen op 20 jan. 1869 beloofde, maar nooit geleverde achtste bijdrage te houden. Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 154.



16 

Groen verwijst in margine naar Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 11. Deze zin komt ook voor op p. 23/4 en 105.



17 

Cf. Briefw. Groen‑Kuyper, p. 14, 3; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 21‑23; 63; 67; Briefw. IV, 227, 1; 260; 279; V, 727.



18 

Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 64; Zaalberg, De uitspraak, p. 10.



19 

Groen verwijst in margine naar Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 51. Hij citeert aldaar uit Bronsvelds Kroniek in Stemmen voor waarheid en vrede [1868], p. 947.



20 

W. Hoevers; cf. Briefw. IV, 185, 5; V, 605, 5; Is er geen oorzaak?, p. 4; 9; 14; Natuurlijk of ongerijmd?, p. 6, 1; Parlementaire studien I, 9, 27; Gunning, Twee brieven, p. 15‑30; Posthumus Meyes, Hervormd 's‑Gravenhage, p. 189 e.v.



21 

Zie bibliografie. Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 21; 32‑34; 98; Busken Huet, Ongevraagd advies, p. 11; Toebes, Dominees‑drama, p. 155‑162; 225; 236; 272; 359; 368; 416.



22 

Marginale aant. van Groen: `Stemmen voor waarheid en vrede, blz. 947, alinea 2, regel 3 - einde.'



23 

Cf. Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 86.



24 

Cf. Briefw. IV, 227; 254; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 3; 47; 52; 93, 1; 131; Busken Huet, Ongevraagd advies, p. 70; Zwaan, G.v.P., p. 626 s.v.



25 

Zie n. 3.



26 

Aangevuld conform Stemmen voor waarheid en vrede (1868), p. 947/8.



27 

Cf. Busken Huet, Aan J. H. Gunning, p. 17; Ongevraagd advies, p. 22; 87; Parlementaire studien I, 3, 21; 8, 6; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 150.



28 

Cf. Parlementaire studien I, 8, 7; Is er geen oorzaak?, p. 15; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 37; 71; Ned. Ged., 2e serie, V, 318; 325; Busken Huet, Ongevraagd advies, p. 6/7; 45; 65; 67; 80; Toebes, Dominees‑drama, p. 276.



29 

Cf. Parlementaire studien I, 8, 9‑11; Bijdrage voor kerkgemeentelijk overleg, p. 98; 149.



30 

In genoemd nummer vindt men op p. 73 de Stellingen van S. H. Buytendijk `voorgedragen en toegelicht in de vergadering van den ring Harderwijk op 3 Sept. l.l. naar aanleiding van den actueelen toestand onzer kerk.' Stelling 3 luidde: `De vraag: had de kerkeraad te Utrecht bij het weigeren om de tabellen der kerkvisitatie in te vullen, niet meer moeten letten op den actueelen toestand, op het tijdperk van overgang waarin wij ons bevinden ten gevolge van de uitvoering van art. 23 A[lgemeen] R[eglement]; had hij bij handhaving van het beginsel: dat het doel der kerkvisitatie is zich te vergewissen dat elke gemeente getrouw blijft aan haar symbool, dat zij het karakter eener Christelijke kerk bewaart - niet een vorm kunnen vinden die de synode in de gelegenheid zou gesteld hebben het niet‑invullen der hoofdvraag in de tabellen met stilzwijgen voorbij te gaan; en moet derhalve zijn overigens hooggewaardeerde geloofsdaad niet als ontijdig betreurd en afgekeurd worden? - vereischt m.i. een bevestigend antwoord.'



31 

Versta: is de tactiek der synode.



32 

Versta: buitenkansje. Dezelfde formulering gebruikt Groen n.a.v. de z.i. ontijdige val van het ministerie‑Thorbecke in april 1853: `Il y eut là pour ce ministère une véritable bonne fortune' (Le parti, p. 100).



33 

Cf. Kuyper, Kerkvisitatie, p. 102: `Intusschen ieder weet, wat geschied is. De vraag naar belijdenis is eerst allengs beantwoord met de wedervraag ``wat belijdenis was?'', - toen heeft kerkeraad op kerkeraad verklaard die vraag niet te kúnnen beantwoorden, - en eindelijk heeft men antwoord geweigerd en met een ``medice cura te ipsum'' visitatie over de synode gehouden in stede van zich te laten visiteeren door haar.'



34 

Cf. Kuyper, Kerkvisitatie, p. 103.



35 

Versta: is de hoogste wijsheid van Buytendijk c.s.


93 [Aanteekeningen over] De heerschappij der bourgeoisie in de


1   ...   66   67   68   69   70   71   72   73   ...   78

  • Aanteekeningen van in Duitschland gevoerde gesprekken.
  • Aanteekeningen over de `Zaalbergsche kwestie.
  • [Aanteekeningen over] De heerschappij der bourgeoisie in de

  • Dovnload 7.64 Mb.