Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Toespraak ekklesia twente zondag 15 december 2013 Alex van Heusden

Dovnload 16.97 Kb.

Toespraak ekklesia twente zondag 15 december 2013 Alex van Heusden



Datum21.09.2017
Grootte16.97 Kb.

Dovnload 16.97 Kb.


TOESPRAAK EKKLESIA TWENTE * zondag 15 december 2013

Alex van Heusden


‘Gelukkig de armen. (...) Maar o wee, jullie rijken.’ Zegt Jezus van Nazaret volgens het evangelie van Lukas (6:20.24). En tot een rijke zegt hij: ‘Alles wat je hebt, verkoop het en deel het uit aan de armen, dan zul jij een schat in de hemelen hebben’ (Lukas 18:22). Is dat ‘geloven op maandag’?

Het evangelie van Lukas is het grote verhaal over arm en rijk, over de ellende van de armen en hoe deze in stand gehouden wordt door de gewinzucht van de rijken. Geen van de vier evangelieschrijvers voert zo’n drastisch pleidooi voor de rechten van de armen als juist Lukas. Man of the year paus Franciscus onderschrijft van harte dit pleidooi.


Aan het begin van Lukas’ relaas over Jezus wordt de toon gezet in het lied dat het meisje Marjam/Maria aanheft (Lukas 1:52v):

Machtigen haalt hij - God-Ik zal zijn - neer van hun tronen,

de vernederde tilt hij op.

Hongerlijders zal hij verzadigen,

rijken, leeg stuurt hij ze heen.

Hier wordt bezongen ‘wat geschieden zal’: de toekomst die armen en ontrechten vurig verwachten en die van Godswege zal aanbreken.

Maar hoe? Het begint met het onderricht van Jezus’ voorganger, Johannes de Doper, over wie het ‘woord van God’ kwam, een profetisch woord. Waar geschiedt dat woord? In een uithoek van de wereld die onderworpen is aan het Romeinse machtssysteem. ‘In het vijftiende jaar van de heerschappij van Tiberius, keizer...’ Imperium Romanum. Heersende wereldorde, gegrondvest op geweld en onderwerping van volkeren. En waar dat geschiedt, zal vrede zijn, nota bene, Pax Romana.

‘In het vijftiende jaar van de heerschappij van Tiberius, de keizer, toen Pontius Pilatus landvoogd over Judea was...’ Het gaat hier niet om een precieze datering - in welk jaar zijn we ab Urbe condita, sinds de stichting van de stad Rome? Geleerden willen daar graag over bekvechten. Nee, het gaat hier om de benoeming van het heersende machtssysteem en daartegenover geschiedt een profetisch woord van Godswege, daartegenin.

Johannes, de zoon van Zacharias, komt niet uit Rome, niet uit Jeruzalem; Johannes komt uit de woestijn, als eens Israël, het volk, toen het bevrijd was uit het diensthuis Egypte, het machtssysteem van Farao. Hij gaat naar het Jordaangebied, ‘uitroepend tot een doop van omkeer tot kwijtschelding van schulden’. Kwijtschelding van schulden? Hebben jullie dat wel goed vertaald? Moet het niet zijn ‘tot vergeving van zonden’ - zoals alle gangbare vertalingen hebben? Maar ‘kwijtschelding van schulden’ als vertaling past heel goed in het verhaal van Lukas. Het relaas over Jezus’ geboorte - het kerstevangelie - begint met het decreet van Caesar Augustus dat ‘heel de bewoonde wereld’, alle door Rome onderworpen volkeren, moet worden ‘ingeschreven’ (Lukas 2:1); met geen ander doel dan om nieuwe, zwaardere belastingen op te leggen. En dan weet je wat er gebeurt: mensen verarmen, steken zich in schulden, vervallen tot slavernij. ‘Schuldslavernij’ heet dat. Je hebt schulden, je kunt ze niet aflossen, dus word je slaaf van je schuldeiser. En dan maar hopen dat er iemand is, een welgestelde naaste, die jou vrijkoopt, die jou ‘lost’ - hoor de oorspronkelijke betekenis van ons woord ‘verlossing’.

Oproepen tot ‘kwijtschelding van schulden’, zoals Johannes de Doper doet in het evangelie van Lukas, is oproepen tot een nieuwe, rechtvaardige wereldorde. Als dat niet geschiedt, kwijtschelding van schulden, blijft het Romeinse machtssysteem overeind, die zogeheten Pax Romana. En worden de rijken rijker en de armen armer. Dat was toen zo, dat is nog zo, wereldwijd in deze wereld op de drempel van 2014, ook al is er sprake van een andere economie. In het verschil ligt tegelijk de overeenkomst.


Heel het onderricht van Johannes de Doper behelst een krachtige, niet mis te verstane oproep tot omkeer aan het adres van de samengestroomde menigte in de Jordaanstreek. ‘Draag vruchten van waarachtige omkeer.’

Wat is omkeer? Wat is dus ‘bekering’? Omkeer is meer dan verandering van gezindheid, is niet enkel een mentale kwestie of een zaak van de ziel - omkeer moet in de praktijk van het leven handen en voeten krijgen. Dus vragen de menigten: ‘Wat moeten wij doen?’ En komt Johannes met praktische regels: ‘Wie twee hemden heeft, moet delen met wie er geen heeft, en wie te eten heeft moet hetzelfde doen,’ Wie twee hemden heeft, is rijk en wie er geen heeft, is arm. Wie te eten heeft, is rijk en wie niet te eten heeft, is arm. Wat behelst omkeer dan? Omkeer wordt ingevuld als een appèl aan de rijke zich te keren naar de arme; als een oproep aan de sterke zich solidair te betonen met de zwakke. Alleen zo zal geschieden waarover Marjam/Maria zong: ‘Hongerlijderszal hij verzadigen.’ Hij? Toch enkel als wij dat doen.

Ook de tollenaars willen zich laten dopen - de belastinginners namens de Romeinse bezettingsmacht en daarom gehaat. Johannes zegt hen: ‘Vorder niet meer dan voor jullie is vastgesteld.’ Dat doen ze dus, meer vragen dan is vastgesteld. Ze kunnen niet anders, want wat is vastgesteld, moeten ze afdragen. Wat ze extra vorderen, is hun broodwinning. Johannes vraagt dus van de tollenaars hun beroep op te geven en naar een andere baan uit te zien. Subversieve praxis, die de Romeinse overheid onwelgevallig moet zijn.

Met die in het leger is het niet anders. Als soldaat van het Romeinse bezettingsleger mag je na geleverde strijd de bevolking plunderen en zo je inkomsten vergroten. Wat zegt Johannes? ‘Niemand uitschudden, niemand iets afpersen, genoegen nemen met je soldij.’ Weg je aangename leven, met drank en vrouwen en wat al niet meer.

Omkeer is dus niet voor iedereen hetzelfde. Wat omkeer behelst, is afhankelijk van je maatschappelijke en economische positie. Zo is het persoonlijke, het individuele, ook altijd maatschappelijk. En dit brengt ons bij een leesregel. Als we bijbelverhalen lezen, die bevolkt zijn met verhaalfiguren, personages, dan moeten we ons telkens de vraag stellen welke maatschappelijke positie zo’n personage inneemt. Een verlamde wordt bij Jezus gebracht - zo’n mens is niets en niemand in die samenleving, uitgesloten van het maatschappelijk verkeer. Voor een melaatse geldt hetzelfde. Wordt een verlamde, een melaatse genezen, dan kan hij terugkeren in de samenleving en maakt hij weer kans op een broodwinning. Genezingsverhalen zijn bevrijdingsverhalen.
De bijbel is een ongemakkelijk boek. Veel van wat daar geschreven staat, brengt ons in grote verlegenheid. Het boek ondermijnt onze zekerheden, het staat haaks op de premissen van onze burgerlijke, neoliberale samenleving. De bijbel stelt ons een visioen voor ogen: nieuwe hemel, nieuwe aarde, alle tranen gedroogd en niemand die nog honger lijdt. Dat is een politieke en economische opgave. Heel die schat aan verhalen, gedichten, voorschriften en leefregels houdt ons een spiegel voor en leert ons hoe wij verantwoordelijkheid kunnen dragen jegens elkaar; wat wij daarvoor moeten doen en moeten laten.

Wat ons omringt en mogelijk verlamt, wat onze hoop op verandering de pas afsnijdt, is het grote vermeende gelijk van het heersende neoliberale systeem. Zelfs de uitwassen van het casinokapitalisme hebben het geloof in het systeem niet wezenlijk aangetast. De bonuscultuur is in ere hersteld en bijna niemand kijkt ervan op. Alsof het zo moet zijn en niet anders kan. De vrije markteconomie wordt beleden als een religie. Het neoliberale systeem is de god van nu. Voor deze god buigen wereldwijd miljoenen mensen hun knieën. Het systeem is heilig, dus onveranderlijk - onwrikbare status quo.


Niet onwrikbaar, niet onveranderlijk - zegt, hoopt de bijbel. Het boek wil ons een hart onder de riem steken, cynisme doorbreken, hoop aanwakkeren en levend houden - kortom ons activeren.

Gaat het daarom in de bijbel, om maatschappelijk engagement? Maar is de bijbel dan geen religieus of godsdienstig boek? Sinds het onder invloed van de Verlichting alom in Europa tot een scheiding kwam tussen godsdienst en staat, heeft de gedachte postgevat dat religie niets te maken heeft met politiek en economie. Deze opvatting wordt vervolgens geprojecteerd op antieke samenlevingen, zoals die van het oude Israël en Juda; en de bijbel wordt dan uitsluitend gelezen als een godsdienstig boek, als de ‘heilige schrift’ van een godsdienst, eerste de joodse, later ook de christelijke. Wij zijn als moderne, hier en daar zelfs postmoderne, mensen geneigd religie te beschouwen als een privé-aangelegenheid, iets voor de zondag, niet voor de maandag; iets van de ziel, een innerlijke beleving.

Maar de bijbel - Thora, Profetenboeken en Evangelie - spreekt zich voortdurend uit over maatschappelijke en politieke toestanden, en kiest partij in sociale conflicten, schaart zich aan de zijde van de arme, de weduwe, de wees en de vreemdeling; en aan de zijde van de dakloze om de hoek, de bijstandsmoeder die ia aangewezen op de voedselbank, de asielzoeker die niet gehoord wordt en zovele anderen die het in onze samenleving niet kunnen redden - ik houd het even redelijk dichtbij.
De bijbel is geen partijpolitiek, maar wel een partijdig boek. Om uit te lezen op zondag, maar om te leven op maandag. Als je besluit, in de geest van het bijbelse verhaal, een nieuwe wereld tot je agenda te maken, letterlijk: tot wat je te doen staat, verandert je leven. Dat moet je willen en durven. Leren te leven in rusteloze hoop. Maar dat kun je niet alleen - alleen houd je het niet vol. Je moet geestverwanten zoeken, bondgenoten. Je hebt elkaar nodig om te kunnen hopen. Bij alle aanvechtingen dat het toch wel niets worden zal met deze wereld, elkaars hoop aanwakkeren - in de geest van die Joods-chassidische spreuk die luidt: ‘Als iemand in nood is en zegt “er is geen God, er is geen recht en de mensen zijn slecht”, antwoord dan: “Ja, maar hier ben ik - ik zal er zijn”.’
Elkaar bevrijden. Hoe doe je dat? Je moet elkaar genezen van vooroordelen, van ‘wij’ tegenover ‘zij’, van harde, honende taal die mensen opzet tegen elkaar.

Overal waar wij leven en werken, zijn mensen gevangen in angst, schaamte, gewoontes, minderwaardigheidsgevoelens - in wat al niet. Hopen op een nieuwe wereldorde betekent ook en misschien wel allereerst dat je bij jezelf te rade gaat hoe je zou kunnen bijdragen aan de bevrijding van mensen dicht om je heen. Hoe kunnen we het lot van ook maar een paar mensen helpen verlichten?



Het zou vijf voor twaalf zijn. Voor onze samenleving, die dreigt uiteen te vallen. Voor deze wereld, met veel te veel CO2-uitstoot, met millenniumdoelen die niet worden gehaald. Vijf voor twaalf. Maar morgen word je wakker. Je staat op, je kijkt goed om je heen, je herinnert je mensen, gezichten; je hebt een agenda voor weer een nieuwe maandag.
Zo moge het zijn.



Dovnload 16.97 Kb.