Thuis
Contacten

    Hoofdpagina


Wijsheid van salomo

Dovnload 34.79 Kb.

Wijsheid van salomo



Datum05.12.2018
Grootte34.79 Kb.

Dovnload 34.79 Kb.

WIJSHEID VAN SALOMO.
Enige tijd geleden kregen onze kinderen de videofilm ‘de Prins van Egypte’1. In deze film speelt naast Mozes en de Farao, de God van de Hebreeën een hoofdrol. Deze God wordt voorgesteld in verschillende beelden die aan de natuur zijn ontleend. Als een brandende doornstruik bijvoorbeeld en als een vuurzuil. Onnatuurlijke beelden zijn het eigenlijk, want zo zie je de natuur niet vaak. Te horen is Hij ook. ‘Ik ben die is’ is zijn naam en zijn aanwezigheid wordt duidelijk in zijn daden, zoals het vernietigen van de Egyptische achtervolgers, het droogleggen van de zee en het brengen van de plagen over Egypte. Het dramatische hoogtepunt daarvan is de dood van Egyptische kinderen.

Mijn kinderen volgden het verhaal gefascineerd, hoewel ze Gods ingrijpen in de wetten van de natuur ongeloofwaardig vonden. ‘Dat kan toch niet’ zeiden ze. ‘Dat is vast niet echt gebeurd, het is maar een verhaal’. Het laten sterven van de Egyptische kinderen maakte echter dat zij niet verder naar de film wilden kijken. Naar zoveel verdriet kijk je tenslotte niet voor je plezier, en de opvatting dat al deze narigheid door God werd veroorzaakt vonden zij stuitend. Deze voorstelling van God konden zij niet rijmen met het beeld van God van liefde, van vrede en van verdraagzaamheid waarmee zij vertrouwd zijn geraakt.


‘De Prins van Egypte’ is een vrije bewerking van het Exodusverhaal, en er zijn talloze fundamentele verschillen met de bijbelse vertelling. De belangrijkste daarvan is wellicht dat de film de kindertijd van Mozes aan het hof van Farao breed uitmeet en bovendien gewag maakt van een vriendschappelijke, broederlijke relatie tussen Mozes en de zoon van de Farao. In vergelijking met het bijbelse verhaal komen het leven, de cultuur en de belevingswereld van de Egyptenaren ruim in beeld terwijl het lijden, de verdrukking en de belevingswereld van het Hebreeuwse volk minder aandacht krijgen. De mogelijkheid die de film biedt voor identificatie met de Egyptenaren zal ongetwijfeld debet zijn aan de afwijzende reactie van mijn kinderen op de daden van de God van de Hebreeën.

Toch neemt deze verklaring de bevreemding die het verhaal oproept niet weg. Want ondanks de verschillen met het bijbelse verhaal, zijn de partijdigheid en de betrokkenheid van God bij het Hebreeuwse volk die in de film naar voren komt, terug te vinden in het bijbelverhaal.

Ik betwijfel of het alleen onze kinderen zijn, die niet goed uit de voeten kunnen met de verbondenheid van God met dit volk. Ik vermoed dat verhalen als deze, in bredere kringen en onder meer generaties niet aansluiten bij de voorstellingen die in onze tijd leven over God.
Nu kun je als pastor of als catecheet bijbelverhalen die niet aansluiten bij het eigen levensgevoel als onbruikbaar beschouwen en overslaan. Je kunt je er ook in verdiepen, en proberen op het spoor te komen van mogelijke betekenissen ervan voor onze tijd, precies in hun weerbarstigheid. Deze bijdrage over Wijsheid van Salomo ligt in de lijn van die tweede benadering. Want het gaat hier om een bijbelboek dat van een voor ons soms vreemde en weerbarstige God gewag maakt.
Spiritualiteit in Wijsheid van Salomo.
Wijsheid van Salomo maakt deel uit van Joodse werken die in het Grieks zijn geschreven, en die niet voorkomen in de Hebreeuws - Joodse canon. Omdat de protestantse traditie van deze Hebreeuwse lijst uitgaat, komt dit geschrift niet voor in bijvoorbeeld de Statenvertaling en de vertaling van het NBG. De protestantse traditie rekent dit boek tot de apocriefe (verborgen, geheime) werken. Deze geschriften heten in de rooms katholieke traditie deuterocanoniek (deel uitmakend van de ‘tweede, d.i. Griekse lijst’ van Joodse geschriften). De rooms-katholieke traditie gaat naast de Hebreeuws-Joodse canon uit van de Septuagint; de Griekse vertaling van de Hebreeuwse lijst. Wijsheid van Salomo maak deel uit van de Septuagint en is daarom opgenomen in de katholieke bijbelvertalingen.

Het werk is waarschijnlijk in de eerste eeuw voor Christus geschreven, in Egypte in of rond Alexandrië2. De ik-figuur heeft zijn gezag willen vergroten door de trekken aan te nemen van koning Salomo, die in de tiende eeuw voor Christus leefde.


De auteur begint met het beschrijven van de tegenstelling tussen goddeloze en rechtvaardige mensen. Op allerlei manieren onderscheiden ze zich van elkaar.Voor de goddelozen is hun eigen kracht de maatstaf voor gerechtigheid (2, 11), zij geven zich over aan een leven vol plezier en zij tiranniseren de zwakken en de rechtvaardigen. Wijsheid 2,12 maakt duidelijk dat het afvallige Joden zijn, tegen wie de auteur van leer trekt; zij wijken af van Gods wet die ze toch kennen! Voor de rechtvaardigen is deze Wet de norm voor gerechtigheid.

In Wijsheid 2,19-20 klinken de vijandelijkheden en de vervolgingen door van die Joden die hun godsdienst trouw bleven, vervolgingen waarvan ook andere geschriften uit die periode getuigen (Daniël, Makkabeeën). In deze situatie wil de auteur zijn geloofsgenoten een hart onder de riem steken. Als gevolg van de verdrukking en het verzet daartegen kwamen veel trouwe Joden om, terwijl de afvalligen overleefden. Daardoor kwam de traditionele joodse opvatting onder druk te staan, dat een lang en kinderrijk leven een beloning vormen voor een leven van trouw aan de Tora. Tijdens de vervolgingen van die tijd ontstond de opvatting dat degenen die als martelaar of verzetsstrijder de dood vonden en als gevolg daarvan kinderloos bleven, ná hun dood door God beloond zouden worden3. Wijsheid van Salomo geeft blijk van deze veranderde opvattingen door onvruchtbaarheid en een kort leven niet langer als vloek maar als teken van trouw aan Gods wet te beschouwen (Wijsheid 3,13 en 4,7); in plaats van een straf zijn zij een beproeving. Door op deze manier te wijzen op de blijvende trouw van God wil de auteur zijn geloofsgenoten aansporen om aan de Tora trouw te blijven. Hij betoogt dat de weg van afvalligheid uiteindelijk een heilloze weg is. Het lange en kinderrijke leven van de afvallige wordt veroordeeld, terwijl de rechtvaardigen worden beloond. De enige garantie voor het leven in eeuwigheid bestaat in de navolging van de Wet (4, 14-15).

Om niet ten val te komen, om staande te blijven in de verdrukking wijst de auteur op het belang van het zoeken naar en het vinden van wijsheid (6,9).

Daarmee wil de auteur zijn geloofsgenoten bemoedigen. De wijsheid die Salomo verkondigt en aanbeveelt kan namelijk worden gezócht (6,12); bovendien gaat zij ook zelf rond (6,16). Hoewel zij bij God woont (8,3) kan zij uit de hemel komen om mensen te helpen (9,10). De wijsheid maakt kennelijk niet vanzelfsprekend deel uit van het menselijke bestaan. Omdat afwezigheid van wijsheid een komende aanwezigheid niet uitsluit, is deze visie bemoedigend; om haar komst kan gebeden worden.

De gegroeide opvatting over een leven na de dood leidt niet tot een pleidooi voor het ontvluchten van het aardse bestaan; er wordt om wijsheid gebeden om óp aarde een leven te kunnen leiden dat beantwoordt aan Gods bedoelingen (9,1-11). Het leven met de wijsheid maakt de navolging van de Tora mogelijk, zij helpt om het leven in de verdrukking uit te houden (9,18). In de persoon van de wijsheid is God namelijk aanwezig ín het lijden; de wijsheid wordt beschreven als de verpersoonlijking van Gods reddende werkzaamheid in de geschiedenis.

De auteur maakt diverse malen gebruik van aanknopingspunten uit de omringende cultuur. Deze geeft hij echter een eigen invulling waarmee hij de bijzondere betekenis en het andere karakter van de Joodse godsdienst benadrukt in vergelijking met de omringende godsdiensten. Zo gaat het bijvoorbeeld in de deugden uit 8,6 om specifiek hellenistische deugden; zij worden echter gepresenteerd als vruchten van de joodse wijsheid. Op een vergelijkbare manier maakt de auteur gebruik van de verering van de populaire Egyptische vruchtbaarheidsgodin Isis4. De Isis-verering maakt deel uit van een groter geheel van mysteriecultussen waar deze periode rijk aan is. Deze mysteriegodsdiensten onderscheiden zich van de Joodse godsdienst door het uitzicht dat zij bieden op verlossing uit de dood door het perspectief van een verder leven van de ziel in de onderwereld. Zoals gezegd heeft in de joodse traditie verlossing in eerste instantie betrekking op het aardse leven. Terwijl de mysteriegodsdiensten de visie aanhangen dat de mens deelgenoot kon worden van de godheid door een inwijding in geheime mysteriën, is in de Joodse godsdienst het heil voor ieder toegankelijk. Niet de geheimhouding maar de onthulling van de mysteriën kenmerkt de volgelingen van de wijsheid (6,22). Bovendien is het de Joodse godsdienst niet te doen om de éénwording van de mens met goden. De beweging is veeleer omgekeerd; de ene God komt naar de mens toe, hier in de persoon van de wijsheid. En deze wordt niet verworven maar gegeven (8,21). Een laatste onderscheid betreft de opvatting over de geschiedenis. De mysteriegodsdiensten hangen een cyclische opvatting van het bestaan aan, waarbij men gelooft in een eeuwige wisselwerking tussen geboorte, dood en wedergeboorte. Het Jodendom heeft een lineaire opvatting; God is de schepper en de voltooier van de geschiedenis. Hij is met de wereld begaan en erbij betrokken en aanwezig (9,1).

Door de wijsheid de trekken van Isis te geven, neemt de auteur de Egyptische godin op in de Joodse monotheïstische opvatting, terwijl hij de bestaande mannelijke trekken daarvan aanvult met vrouwelijke beelden5. Voor het vervolgde volk maakt hij daarmee duidelijk dat hun God machtiger en anders is dan de andere goden. Bovendien corrigeert hij eenzijdige mannelijke beelden van het Joodse Godsbeeld.

Door tijdens de vervolging te herinneren aan het eigene van de joodse opvatting dat Gód de schepper is en dat God daarom in de schepping kan ingrijpen biedt de auteur troost; van God is de aarde en van God zijn de mensen.

Wijsheid werkt vervolgens het onderscheid tussen de God van Israël en de andere goden verder uit. De dienst aan andere goden kent diverse vormen, waaronder aanbidding van de natuur, verering van beelden (13,10-15,13) en dierenverering (15,14-19). De auteur doet in zijn beschrijving van deze vormen van religiositeit twee dingen.

In de eerste plaats ontkent hij het bestaan van deze afgodendienst niet. Met zijn beschrijving van de afgoderij (kinderoffers en dierenverering) wil hij concrete godsdienstige praktijken van zijn eigen tijd aanklagen6. Daarmee erkent hij de moeilijke positie van zijn geloofsgenoten; temidden van deze omgeving moeten zij zich staande houden. Ook de macht van deze afgodendienst maakt hij duidelijk, in 14,23-28 beschrijft hij de chaos die ontstaat als gevolg van deze afgoderij. Deze goden leiden tot verderf en tot onrecht, zij verdienen dan ook geen naam (14,27). Hoewel zij machtig lijken, is hun macht afkomstig van de mensen door wie zij zijn gemaakt en door wie zij worden gebruikt (14,17-20). Zelf zijn zij levenloos en tot niets in staat. (15,16-17).

De God van Israël verschilt echter in alles van deze goden. ‘Hem die is’ (13,1) wordt Hij genoemd, en deze naam mag met niemand gedeeld worden (14,21). Zijn aanwezigheid is geen menselijke creatie, Hij is schepper en maker van alles (13,3-5) en intensief bij de schepping betrokken. Hij is machtig, rechtvaardig en zorgzaam.

Het is opvallend dat de ondergang van de afgodendienaars wordt beschreven als een gevolg van hun goddeloosheid (11,15-16), maar dat de redding van de verdrukten niet als het gevolg van hun eigen daden maar als gevolg van Gods liefde en ontferming worden beschreven (11, 23-24).God is soeverein. Heel de kosmos schakelt Hij in om op te komen voor de verdrukten (19,6) en om de verdrukkers te straffen (16,1-25). Toch is Hij ook mild, Hij geeft de verdrukten de kans om zich te bekeren. Terwijl de afgodendienst leidt tot dood en verderf voor alle mensen leidt de dienst aan deze God tot een ander bestaan. De ene God wordt gekend als een God die rechtvaardig leven voor allen garandeert. Deze God heeft al eerder ingegrepen ten gunste van zijn volk, en zal dat opnieuw doen. Het boek sluit af met de constatering (19,22) dat God zijn volk groot heeft gemaakt en verheerlijkt, en dat Hij het niet in de steek heeft gelaten maar het altijd en overal heeft bijgestaan. Het ingrijpen door God in de loop van de geschiedenis wordt aangehaald om te bemoedigen in actuele problemen. Met de beschrijving van deze God die uiteindelijk machtiger is dan de afgoden wil de auteur zijn verdrukte geloofsgenoten aansporen om het geloof niet op te geven en om te blijven leven volgens de Tora.


De mogelijke betekenis van Salomo’s Wijsheid voor onze spiritualiteit.
Een godsdienst kan troosten en bemoedigen, vroeger en ook tegenwoordig nog.

Toch is veel van datgene wat Wijsheid als waardevol aanreikt in onze tijd discutabel geworden. Wijsheid schetst een beeld van een soevereine en transcendente God waarover geen mens kan beschikken en die het menselijke voorstellingsvermogen overstijgt. De God van Wijsheid is op mensen gericht, op het rechtvaardige menselijke samenleven gericht en Hij wil gediend worden door de naleving van een op rechtvaardigheid gerichte Wet.


Ook in onze cultuur zijn rechtvaardigheid en humaniteit belangrijke waarden. Toch is dit Godsbeeld enigszins vreemd voor ons. Nu zal de afwijzing van een machtige en oordelende God samenhangen met het gegeven dat mensen binnen en buiten de kerken de bijbelse God hebben leren kennen als een God die de mens angst wilde inboezemen en klein wilde houden7. Daarnaast valt Zijn jaloezie niet te rijmen met de in onze multiculturele samenleving geldende norm van religieuze tolerantie, en bovendien hebben velen zijn patriarchale en gewelddadige trekken opgevat als een oproep tot geweld ‘with God on our side’.

Het is de vraag of dit geschetste beeld recht doet aan de God waarover Wijsheid spreekt, zoals het ook de vraag is of Wijsheid mensen aanzet tot intolerantie en gewelddadig gedrag. In plaats van klein te willen houden wil deze God namelijk mensen tot hun recht laten komen en in plaats van beangstigen wil Hij vertrouwen wekken. De patriarchale trekken worden bovendien gecorrigeerd door vrouwelijke beelden, en de intolerantie richt zich op het lijden en het onrecht. Met de afgoden die dat veroorzaken wordt afgerekend. Die strijd wordt echter door Gód gevoerd; er is geen enkele oproep tot het plegen van geweld door mensen.

Dat de macht en het oordeel van de God van Wijsheid betrekking hebben op het realiseren van humaniteit en rechtvaardigheid heeft in de uitleg van dit verhaal niet altijd de nodige aandacht gekregen.
Toch is de weerbarstigheid van Wijsheid voor onze cultuur niet alleen terug te voeren op een eventuele onzorgvuldige lezing ervan. Geen enkele lezing van het boek kan namelijk om elementen heen die vreemd zijn aan onze huidige spiritualiteit.

Zo is in onze cultuur sprake van een uitdijende spiritualiteit, ook binnen als seculier geldende sectoren8. Deze vertoont echter weinig overeenkomsten met de door Wijsheid als waardevol aangereikte religiositeit. Veel eigentijdse religiositeit gaat namelijk gepaard met een krimpende transcendentie9. De opvatting dat er een onderscheid is tussen God en mens heeft plaats gemaakt voor een holistische benadering waarbij God en mens ten diepste één zijn10. Dit inzicht dat via New Age bewegingen is verspreid kan op brede maatschappelijke instemming rekenen. In dit immanente Godsbeeld wordt God als levensbron, energie, oerkracht of wereldziel beschouwd die zich ín de kosmos manifesteert11. Zoals de kosmos ongeschapen en goddelijk is, zo is ook het menselijk leven opgenomen in cyclus van leven, dood en wedergeboorte.

Met een God die zich van zijn schepping onderscheidt en die een historisch karakter heeft kan deze spiritualiteit niet uit de voeten.

Een ander probleem bij Wijsheid is, dat het een scherp onderscheid maakt tussen goed en kwaad. In plaats van een zwart- wit schema te hanteren, gebruiken wij liever diverse nuances van grijs. Het kost ons namelijk soms moeite om goed van kwaad te onderscheiden of om deze moeiteloos te localiseren. Bovendien sluit de opvatting dat God van boven af en buiten onze ervaring om bepaalt wat goed en kwaad is, slecht aan bij ons huidige cultuur die aan de mondigheid van ieder individu grote waarde toekent, en waarbinnen de eigen ervaring als uitgangspunt geldt12. Daarnaast kent onze tijd nog een ander verschijnsel, de tendens namelijk om áf te zien van het onderscheid tussen goed en kwaad. Met name binnen New Age spiritualiteit is geen plaats voor kwaad en zonde, slechts voor onvolmaakte kennis. Mensen zijn in wezen goed, elk mens heeft een goddelijke kern en de mogelijkheid om deel te hebben aan een groter kosmisch geheel. Diverse trainingen en technieken kunnen de mens helpen bij het zoeken naar de kennis over, en de harmonie met de goddelijke in de kosmos en in de mens zelf. Het leven is een groeiproces waarin de mens zijn eigen wereld schept. Hij creëert als het ware telkens weer nieuwe mogelijkheden, al dan niet in meer levens, om te groeien in de richting van een kosmisch bewustzijn13. Menselijke verlossing heeft betrekking op een individuele en spirituele weg, een groeiproces van losmaking van het historische en het materiële14. In deze evolutionaire opvatting is geen plaats voor kwaad en zonde, slechts voor onvolmaakte kennis. Het kwaad, zonde en schuld bestaan niet; het is het gelóóf in hun bestaan waardoor mensen van hun goddelijke bestemming worden afgehouden. Een oordelende houding leidt tot angst en is negatief; het blokkeert een positieve houding die gericht is op groei15.

De opvatting van Wijsheid dat mensen ook tot onrecht in staat zijn en niet ‘van nature’ alleen op het goede gericht, en dat het menselijk leven wordt beoordeeld door een God die niet met het eigen innerlijk en de eigen ervaring samenvalt staat haaks op deze New Age visie.

Zo is ook de opvatting van Wijsheid dat de menselijke verlossing betrekking heeft op het rechtvaardige handelen en met historiciteit en socialiteit samenhangt, ver verwijderd van de New Age visie die de menselijke verlossing als een individueel en a-historisch spiritueel proces beschouwt.


Het New Age denken beklemtoont de harmonie van de bestaande wereld. Gesproken wordt over de goddelijke dimensie van mens en kosmos en over de noodzaak om in harmonie te leven met het omringende. Menselijke verlossing wordt beschouwd als een individuele veranderende zienswijze, als een groei in kennis en inzicht in de ware aard der dingen. De mens is mondig en in staat om zijn eigen verlossing tot stand te brengen.

Wijsheid sluit in diverse opzichten niet aan bij dit levensgevoel.


Om op het spoor te komen van de relevantie van dit boek voor onze tijd is het besef zinvol dat dit boek is ontstaan vanuit het perspectief van onmondigheid en verdrukking. En dan is het opvallend dat deze literatuur die getuigt van Gods almacht, ontstaat in situaties waarin van deze macht weinig te merken is. Over Gods ingrijpen wordt gesproken terwijl Hij níet ingrijpt, tenminste niet op de wijze waarover verhalen als Wijsheid vertellen.

Zoals Wijsheid ontstond in een situatie van vervolging, zo wordt ook nu over Gods ingrijpen verteld, gezongen of gebeden met name wanneer het leven geen uitzicht biedt. Zo klinken in gevangenissen waar illegalen wachten op hun uitzetting deze verhalen over het vertrouwen op Gods redding. Zo roepen vluchtelingen zonder perspectief op verblijf, de God van deze verhalen aan om uitzicht. Zo vinden mensen die in hun leven op wat voor manier dan ook met de menselijke beperktheid en de gebrokenheid van het bestaan te maken hebben gekregen, troost in de verhalen en liederen over deze God. En ook al grijpt God niet in op de wijze waarvan de verhalen en de liederen getuigen, toch geven zij troost en bemoediging. Zij erkennen namelijk het bestaan van leed, onrecht, kwaad en schuld. De ervaring dat de wereld geen harmonieus geheel is wordt erin bevestigd. Bovendien stelt Wijsheid dat God in dit leven, in dit lijden aanwezig is. Dat besef leidt niet tot het geloof dat de gegeven werkelijkheid door God gewild is. Teksten over Gods oordeel en ingrijpen in de natuurlijke en vanzelfsprekend lijkende orde maakt daarentegen duidelijk dat het bestaande lijden en onrecht níet door God gewild is; Gods harmonie valt niet samen met de bestaande werkelijkheid maar is een komende, een nog niet gerealiseerde. Het aanroepen van deze God is in zichzelf een aanklacht tegen het lijden, een teken van niet willen berusten en een zoeken naar mogelijkheden om staande te blijven in plaats van zwijgend ten onder te gaan. Zulke verhalen versterken het verlangen naar en de hoop op een ander en beter leven. Ze kunnen mensen helpen om hun waardigheid te behouden en niet in de chaos om te komen. Verhalen over een rechtvaardige God relativeren de macht van afgoden en maken het mogelijk om bestaand onrecht ook als onrecht te bestempelen. Een God die ingrijpt in een natuurlijke, zich als vanzelfsprekend voordoende orde stelt die orde onder kritiek, en geeft uitzicht op een ander perspectief.

De paradox dat God wordt gezocht en aangeroepen in de momenten waarin Hij het meest afwezig lijkt, wordt overwonnen omdat Hij aanwezig wordt gesteld in de verhalen en liederen die over zijn presentie vertellen. In het zoeken door mensen naar kracht, troost en bemoediging kan God worden ontdekt als degene die hen als eerste zocht en die hen nabij is.
Precies vanwege het vermogen van deze verhalen om geloof te wekken is het belangrijk dat ze verteld worden. Dit geloof is namelijk vreemd, je weet het niet ‘van nature’, je voelt het niet als vanzelfsprekend aan. Het moet dan ook onderricht worden, zoals Wijsheid zegt. Precies omdat ze weerbarstig zijn moeten ze verteld worden, ook in liturgie en catechese. Want het gegeven dat verhalen over het zoeken naar Gods nabijheid in situaties van verdriet en uitzichtloosheid mogelijk níet aansluiten bij het huidige levensgevoel, ontslaan theologie en kerk niet van de maatschappelijke taak om te zien en te laten zien dat de aarde ‘van God’ is16.
Toke Elshof.

Om verder te lezen:


P. Beentjes. Belichting van het bijbelboek Wijsheid van Salomo. Boxtel 1987

E. Schüssler Fiorenza. Jesus Miriam’s Child, Sophia’s Prophet. Critical issues in feminist christology. New York 1994

Jesus Christ the Bearer of the water of life. A Christian reflection on the “New Age”’.



Pontifical Council for Culture/Pontifical Council for Interreligious Dialogue. 2003


1 De Prins van Egypte. TM &C. 1999 DreamWorks LLC.

2 P. Beentjes (1987). Belichting van het bijbelboek. Boxtel: Katholieke Bijbelstichting, pp. 13-14

3 o.c. pp. 29-33

4 o.c. p.54

5 E. Schüssler Fiorenza (1994). Jesus: Miriam’s Child, Sophia’s Prophet: Issues in Feminist Christology. New York NY: Continuum, pp. 135-137

6 Beentjes o.c. p. 102, 119

7 W.J. Berger (1976). De ziel verkocht en teruggewonnen? Nijmegen. Dekker&Van de Vegt

8 S. Hellemans & H. Tieleman (2001). Religie ene moderniteit. Een godsdienstsociologische benadering. In: G.A.F. Hellemans e.a. (red). De moderniteit van religie. Zoetermeer: Meinema. pp. 23-37

9 Th. Luckmann (1990). Shrinking transcendence, expanding religion. In: Sociological Analysis 50-2, pp. 127-138

10 W.J. Hanegraaff (1997). Christelijke Spiritualiteit en New Age. Over de rol van “Celestijnse Beloftes” in een seculiere samenleving. Utrechtse Theologische Reeks 36. p.5

11Jesus Christ the Bearer of the water of life. A Christian reflection on the “New Age”( 2003). Pontifical Council for Culture/Pontifical Council for Interreligious Dialogue. par. 2.3.4.2.

12 E. Hijmans & H. Hilhorst (1990). Hedendaagse vormen van zingeving. In: O. Schreuder & L. Van Snippenburg (red). Religie in de Nederlandse samenleving. Baarn, pp. 137-164

13 o.c. Jesus Christ the Bearer of the water of life. par. 2..3.4.1.

14 P. Heelas (1996). The New Age Movement. the Celebration of the Self and the Sacralisation of Modernity. Oxford/Cambridge: Blackwell Publishers Ttd, pp. 225-226.

15 W.J. Hanegraaff (1996). New Age religion and western Culture: esotericism in the mirror of secular thougt. Leiden/Neew York/Köln: Brill, pp. 290-295

16 E. Borgman (1997). Is de aarde van God? Over het belang van theologische vragen.. Tijdschrift voor Theologie 37, pp.216-227


Wijsheid van Salomo

  • Wijsheid van Salomo

  • Dovnload 34.79 Kb.